Feeds:
Yazılar
Yorumlar

Nurullah Ulutaş

 Nurullah Ulutaş was born on 17 October 1973 in Van, Turkey. He completed his Bachelor’s Degree at the Yuzuncu Yil University, Department of Turkish Language and Literature Teaching in 1997 and his Master’s Degree with the thesis called Celal Sılay’ın hayatı, sanatı ve eserleri (The life, art and works of Celal Sılay) in 2000. He completed his Doctor’s Degree with the thesis called Türk Romanında İntihar Olgusu (Suicide in the Turkish Literature) (1872-1960) in 2007. Ulutaş applied to the associate professorship with his book called Roman ve Hukuk (Hukukçu Yazarların Romanlarında Suç ve Ceza Olgusu) (Novel and Law (The Phenomenon of Crime and Punishment in the Novels of Lawyer Authors)) in 2012. He gave lessons, such as Contemporary Turkish Literature, Drama, Poetry, Novel Analysis, Criticism, Western Literature and Movements, Culture and Identity, Teaching Turkish to Foreigners, Reading, Comprehension, and Creative Writing Techniques in various departments. His…

View original post 1.427 kelime daha

Assist. Prof. Dr. Nurullah Ulutaş

 

Nurullah Ulutaş was born on 17 October 1973 in Van, Turkey. He completed his Bachelor’s Degree at the Yuzuncu Yil University, Department of Turkish Language and Literature Teaching in 1997 and his Master’s Degree with the thesis called Celal Sılay’ın hayatı, sanatı ve eserleri (The life, art and works of Celal Sılay) in 2000. He completed his Doctor’s Degree with the thesis called Türk Romanında İntihar Olgusu (Suicide in the Turkish Literature) (1872-1960) in 2007. Ulutaş applied to the associate professorship with his book called Roman ve Hukuk (Hukukçu Yazarların Romanlarında Suç ve Ceza Olgusu) (Novel and Law (The Phenomenon of Crime and Punishment in the Novels of Lawyer Authors)) in 2012. He gave lessons, such as Contemporary Turkish Literature, Drama, Poetry, Novel Analysis, Criticism, Western Literature and Movements, Culture and Identity, Teaching Turkish to Foreigners, Reading, Comprehension, and Creative Writing Techniques in various departments. His articles are published in many national and international academic journals. Among his subjects of study are Literature and Psychology, Literature and Law, Comparative Literature, Woman and Love, Sexuality and Sexual Violence in Literature, Children’s Literature, Crime Fiction, Existentialism, Literature and Politics, Religion and Literature. He served as editor and referee in journals, such as Linguistics and Literature Studies, Turkısh Studies (International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic), Universal Journal of  Educational Research  – USA, Newwsa (e-Journal Of New World Sciences Academy Humanities), Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi (Journal of International Social Sciences), Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Gaziosmanpasa University, Institute of Social Sciences Journal), JASS (The Journal of Academic Social Science), and Anemon (Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Mus Alparslan University Institute of Social Sciences Journal).

 National and international books or chapters in the books:

 

  1. N. Ulutaş, Roman ve Hukuk (Hukukçu Yazarların Romanlarında Suç ve Ceza) (Novel and Law (The Phenomenon of Crime and Punishment in the Novels of Lawyer Authors) Akçağ Yayınları, Ankara, 2012
  2. N. Ulutaş, İntihar ve Roman (İntihar Olgusunun Türk Romanına Yansıması (Reflection of the Phenomenon of Suicide on the Turkish Novel) (1872-1960), Akçağ Yayınları, Ankara, 2011
  3. Hicran Buğusu (Şiir (Poem)), Sakızağacı Yayınları, Istanbul, 2010.
  4. Adımlarım Eylül Yüklü, Etik Yayınları, Istanbul, 2000.
  1. Articles published in International Refereed Journals:

 

A1. N.Ulutaş, “Asaf Halet’in Şiirlerinde Çocuk, Masal ve Tekerleme” (“Children, Fairy Tale and Ryhme Asaf Halet’s Poems”), Turkısh Studies (International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic), ISSN: 1308-2140, Volume 4/1, Winter /2009, pp. 1103-1133, DOI: 1303-9199

A2. N. Ulutaş, “Cahit Sıtkı’nın Varoluşunu Tamamlayan İmge: Aşk” (“The Image Integrating the Existence of Cahit Sıtkı: Love”), Newwsa (e-Journal of New World Sciences Academy Humanities) Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi (Journal of International Social Sciences), pp. 307-320, 2011, ISSN: 1306-3111

A3. N.Ulutaş, “İdealist Karakterler Kurgulayan Bir Yazar Olarak Nâmık Kemâl’in Eserlerinde ‘Yeni İnsan’ Tipi” (“’New Type of Human’ in the Works of Namık Kemal As an Author Who Fictionalizes Idealistic Characters”), JASSS (The Journal of Academic Social Science Studies), International Journal of Social Science, ISSN: 2148-4163, Doi Number: http://dx.doi.org./10.9761/jasss_359, Volume: 5/ Issue 7, pp. 873-891, December 2012, Strasbourg.

A4. N.Ulutaş, İ. Süphandağı, “Çocuk İmgesinin Cahit Zarifoğlu ve Paul Eluard’ın Şiirlerinde Kullanımı” (“Use of Child Image in Cahit Zarifoglu and Paul Eluard’s Poems”), Turkısh Studies (International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic), ISSN: 1468-3849, Volume 8/4, Spring 2013, pp. 1395-1406, Ankara/Turkey DOI Number: dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.4907 ,

A5. N. Ulutaş, “Peyami Safa’nın Roman Karakterlerinin Psikolojik Çıkmazları” (“The Psychological Dilemma of Characters in the Novels of Peyami Safa”), Newwsa (e-Journal Of New World Sciences Academy Humanities), Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi (International Journal of Social Sciences), ISSN: 1308-7320, Volume: 5, Issue, 3, pp. 416-424, 2010, DOI: 1306-3111

A6. N.Ulutaş, İ. Süphandağı, M. Abukan, “Polisiye Roman Temsilcisi Ümit Deniz’in Romanlarında Cinayet Kurgusu” (“Fiction of Murder in the Novels of Ümit Deniz Representative of Crime Fiction”), Turkısh Studies (International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic), Volume 7/3, Summer 2012, pp. 2515-2529, Ankara / Turkey. Doi Number: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3514

  1. The submitted papers in the international scientific meetings:

 

B1. N. Ulutaş, within the conference called Doğumunun 170. Yılında Uluslararası Namık Kemal Sempozyumu (International Symposium Dedicated to the 170th Birth Anniversary of Namık Kemal), “Modernleşme Eşiğinde Namık Kemal’in Eserlerinde Kadının Sosyal Statüsü” (“Social Status of Women in the Works of Namık Kemal in the Threshold of Modernization”) in the manual of the paper, pp. 1069-1082, Tekirdag, December 20-22, 2010

B2. N. Ulutaş, within the conference called Uluslararası Sosyal Bilgiler Eğitimi Sempozyumu (International Symposium on Social Studies Education) on 20-22 April 2012, “Hukukçu Yazarların Romanlarında İnsan Hakları ve Demokrasi” (“Human Rights and Democracy in the Novels of Lawyer Authors”) in the manual of the paper summary, “Değişen Dünya’da Vatandaşlık ve Demokrasi Eğitiminde Yeni Yönelimler ve Sorunlar” (“New Trends and Problems in Citizenship and Democracy in the Changing World”), pp. 307-319, Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi (Marmara University, Ataturk Faculty of Education)  – Istanbul, 2013.

B3. N. Ulutaş, İ. Süphandağı, “Cahit Zarifoğlu ve Paul Eluard’ın Şiirlerinde Çocuk İmgesinin Kullanım Biçimleri” (“The Way of Use of Child Image in Cahit Zarifoglu and Paul Eluard’s Poems”), 4.Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi Kongresi (4th International Comparative Literature Congress) 01-03 November 2012, Kırıkkale University, pp. 629-640, Kırıkkale, 2013.

B4. N. Ulutaş, “Egzistansiyalist Felsefe Açısından Cahit Sıtkı Tarancı’nın Şiirlerinde Aşk Olgusu” (“The Phenomenon of Love in Cahit Sıtkı Tarancı’s Poems in terms of Existentialist Philosophy”), Doğumunun 100. Yılında Uluslararası Cahit Sıtkı Sempozyumu (International Symposium Dedicated to the 100th Birth Anniversary of Cahit Sıtkı), Congress Center of Dicle University, 7-9 October 2010, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara, 2013, pp. 509-529

B5. N. Ulutaş, İ. Süphandağı, “Medrese Tekke Çatışmaları Ekseninde Rind ve Zahid Tipleri” (“Character Types of Rind and Zahid in the Axis of Madrasa and Monastery Conflicts”) Medrese Geleneği ve Modernleşme Sürecinde Medreseler Uluslararası Sempozyumu (International Symposium on Tradition of Madrasas and Madrasas in the Process of Modernization), Mus Alparslan University, 5-7 October 2012

B6. E. Kolaç, N. Ulutaş, “Türk Şiirinde Kullanılan Türkçe’ye Yönelik Metaforlar” (“Turkish Metaphors Used in Turkish Poetry”), 3. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu (3rd International Symposium on World Language Turkish), Dokuz Eylul University, 16-18 December 2010, Izmir.

B7. N. Ulutaş, “Felsefi Bir Gerekçeyle Ölümü Estetize Etme Sanatı: Roman ve İntihar” (“The Art of Aestheticizing Death Based on a Philosophical Reason”), Ölüm Sanat Mekan, 5-7 November 2012, Mimar Sinan University, Istanbul.

B8. N.Ulutaş, İ. Süphandağı, M. Abukan, “Ümit Deniz’in Romanlarında Bir Kurgu Sanatı Olarak: Cinayet” (“Murder As an Art of Fiction in the Novels of Ümit Deniz”), Mimar Sinan University of Fine Arts – Yıldız Technical University, Edebiyatımızın Üvey Evladı: Polisiye, 27-28 November 2012, Mimar Sinan University of Fine Arts, Auditorium, Istanbul.

B9. İ. Dölek, N. Ulutaş, “Global Warming, The Crisis of Global Climate and the Notion of Immigration and Multi-Culturalism”, “Participatory Local Welfare, Citizenship and Third Sector Organizations. What is at Stake?”, 31 January 2013 – 1 February 2013, The University of Pisa, Pisa / Italy.

B10. N.Ulutaş, “Türkçede Yeni İmkân Arayışları Ekseninde İlhan Berk’te Dil Sapmaları” (“Language Deviations in Ilhan Berk in the Centerline of Searching New Possibilities in Turkish”), 4. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu (4th International Symposium on World Language Turkish), Uludag University, 4-7 December 2013, Bursa.

B11. N.Ulutaş, E.Ulu, “Türk Romanında Kimlik Bunalımı” (“Identity Crisis in Turkish Novel”), 21. Yüzyılın Penceresinden Kültür ve Kimlik Uluslararası Sempozyumu (International Symposium on Culture and Identity in the Perspective of 21st Century), Khazar University, 26-28 May 2014, Baku / Azerbaijan.

B12. N.Ulutaş,  “Devlet Kuşu Romanında Sınıf Çatışması” (“Class Conflict in Devlet Kuşu”), Doğumunun 100. Yılında Orhan Kemal Sempozyumu (Symposium Dedicated to the 100th Birth Anniversary of Orhan Kemal), Mimar Sinan University of Fine Arts, 30-31 October 2014, Istanbul.

  1. Articles published in National Refereed Journals:

 

D1. N. Ulutaş, “İlhan Berk’in Şiirlerinde İstanbul Teması” (“The Theme of Istanbul in the Poems of Ilhan Berk”), Türkbilig Türkoloji Araştırmaları Dergisi (Türkbilig Journal of Turcology Reseraches) Hacettepe University Faculty of Arts and Sciences, pp. 207-226, Spring 2011, ISSN: 1302-6011

D2. N.Ulutaş, “Asaf Halet’in Şiirlerinde Tasavvufi Tema” (“The Sufi Theme in Asaf Halet’s Poems”), Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (Uludag University, Journal of Social Sciences), pp. 473-495, 2008/2, DOI: 1302-2423

D3. E. Kolaç, N. Ulutaş, İ. Süphandağı, “Türk Şiirinde Türkçeye Yönelik Metaforlar” (“Turkish Metaphors in Turkish Poetry”), Akademik Araştırmalar Dergisi (Journal of Academic Studies), Year: 14, Issue: 53, May – June 2012, pp. 101-119, ISSN: 1302-2431

D4. N. Ulutaş, İ. Süphandağı, “Ders Kitaplarındaki Metinler ile Öğrenci Kompozisyonlarının Yapısöküm Metoduyla Tahlili” (“Analysis of the Texts in the Course Books and Essays of the Students by the Method of Deconstruction”), ESOS-DER: Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi (Electronic Journal of Social Sciences), Volume: 11, Issue: 42, Autumn 2012, pp. 215-229

D5. N. Ulutaş, “Hukukçu Yazarların Romanlarında İnsan Hakları ve Demokrasi” (“Human Rights and Democracy in the Novels of Lawyer Authors”), Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Adıyaman University, Institute of Social Sciences Journal), ISSN: 1308 – 9196, Year: 5, Issue: 9, June 2012, pp. 247-262 “Değişen Dünya’da Vatandaşlık ve Demokrasi Eğitiminde Yeni Yönelimler ve Sorunlar” adlı sempozyumda sunulan bildirinin genişletilmesiyle oluşturulmuştur (Formed by extending the submitted paper in the symposium called “New Trends and Problems in Citizenship and Democracy in the Changing World”).

D6. N. Ulutaş, “İntihar Olgusunun Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Romanlarına Yansıması” (Reflection of the Phenomenon of Suicide on the Novels of Hüseyin Rahmi Gürpınar, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (Yuzuncu Yil University, Institute of Social Sciences Journal), Volume/Issue: 10, 25-51 pp., 2006 – Winter, ISSN: 1302-6879, DOI: 1302-6879

Nurullah ULUTAŞ*,    İsmail SÜPHANDAĞI**

 

            ÖZET:

 

            Cahit Zarifoğlu ile Paul Eluard’ın şiirlerinde “çocuk” imgesi, bir çok yönüyle benzerlik arz etse de; bazı yönlerden farklı çağrışımlar dünyasına gönderme yapar. İnsanın bulûğ çağına kadarki evresi olarak tanımlanan çocukluk, neredeyse tüm şairlerin yoğun biçimde gönderme yaptıkları bir dönemdir. Şairler, çocukluk dönemine kendisinden ilham alınan bereketli bir kaynak olarak sıkça başvurmaktadırlar. Ölüme yakın insanın bakışı ile yaşama dönük çocuk yüzü inançlı bir şair ile inancı merkeze almayan şairde farklı görünümler arz eder. Şairlerin genelinde ele alınan çocuk imgesi, farklı iki medeniyete mensup bu iki şairde belirgin farklılıklar içeren çağrışımlara sahiptir. Kültürel anlamda birbirine zıt iki şairin bu imgeyi kullanış biçimleri üzerinden hem şiir retoriklerini hem de hangi anlamsal küme içerisinde kullandıklarını ayırt etme imkânından söz edebiliriz. Cahit Zarifoğlu çocuk bakışının safiyetine ve bu bakışın neredeyse bir  model olarak kullanılabileceğine gönderme yaparken Paul Eluard çocuğu, hayatın önemli figürlerinden biri olarak ele alır. Her iki şairde de çocuk imgesinin kuş imgesiyle birlikte kullanıldığı görülür. Zarifoğlu’nda çocuk, çoğunlukla umut, masumiyet ve aşkı simgeler. Eluard’da ise çocuk, ölümün eşiğindeki insan ile hayatın içine doğru akmaya meyilli insan arasındaki çelişkinin izahı olarak okunabilir.  Bu çelişki, şairi mutsuzluğa itse de Eluard, tabiatın ve hayatın anlamını çocukta bulur.      Bu çalışmada farklı kültürlere ve inançlara sahip iki şairin “Çocuk” imgesine yaklaşımları karşılaştırılmıştır.

 

            Anahtar Kelimeler: Cahit Zarifoğlu, Paul Eluard, Çocuk, Karşılaştırmalı Edebiyat, İmge.

            GİRİŞ

 

Çocuk, gerek gerçek hayatta gerekse edebî eserlerde masumiyet ve saflığın simgesi olarak kullanılır. Bir çok sanatçı, çocukluk dönemini verimli bir edebî malzeme alanı olarak görür. Dürüstlük ve samimiyet; yaş ilerledikçe yitirilen değerler olarak karşımıza çıkar. Hayat karmaşası içinde en fazla aranılan ve ihtiyaç duyulan bu değerler, sanatkârları arayışa iter. Bu iki değeri varoluşlarında taşıyan çocuklar, bu sebeple bir çok sanatçının ilgisini çekmiş, ileriki yaşlarda yazarlar çocukluk dönemlerine özlem duymuşlardır. Bunun yanı sıra edebiyat metinlerinde de çocuk, gerek bilinçli olarak  gerekse bilinçaltının etkisiyle dürüstlük, samimiyet, saflık ve masumiyetin imgesi olarak kullanılır.[1] Gerek  Cahit Zarifoğlu (1940-1987) gerekse Paul Eluard (1895-1952), şiirlerinde çocuk imgesini sıklıkla kullanırlar. Edebiyatımızda İkinci Yeni akımına yakın tarzıyla dikkat çeken Zarifoğlu’nun şiiri, hiçbir akıma dahil edilemeyecek bir özgünlüğe sahiptir. O bu özgünlüğünü ve herhangi bir gruba dahil olmamasının gerekçesini çocukluğunda yaşadığı bir hatıraya dayandırır. Yaşamak  adlı kitabında anlattığı bu olay, bir grup olarak intikam almak amacıyla karıştıkları bir kavgada şairin yalnız bırakılmasıyla ilgilidir.[2]  Zarifoğlu, edebî metinlerini kurgularken, insan yaşantılarını dini eksenden değerlendirmeyi tercih eder.[3] Paul Eluard ise Sosyalist gelenekten beslenen, Dada ve Sürrealist akımlara yakınlığıyla bilinen Fransız şairidir. Yaşadığı dönem itibariyle Eluard dünya savaşlarına şahit olmuş ve bu savaşların getirdiği sosyal çalkantıların içinde yer almıştır. Zarifoğlu ise dünya savaşlarının bittiği; fakat etkilerinin devam ettiği soğuk savaş dönemlerine tanıklık eder. Her iki şair de dilin kullanımı ile bilinçaltı arasında kurulan yoğun bir ilgiden söz edilebilir ve yine buradan hareket ederek bu iki ismin dizelerinde artgönderimsel zenginlik dikkati çeker.[4]

“Taş Gemi” şiirinde Zarifoğlu yetişkin insanın, çocukluk dönemlerinden güç ve ilham alarak sürdürdüğü yaşamını dile getirir:

“damarlarında koşan toprakla süslenip

ışığa pas diyorlar

intiharla gizlenip

hatırlarken çocukların sevinçle

ve babalarıyla ilk boy resimlerini”, (Şiirler, s.24)

Yetişkin ve çocuk motiflerinin toprak imgesiyle birlikte kullanıldığı bu alıntıda, toprağın genel kabul gören alçakgönüllülük imajıyla öne çıktığı görülür. Yaş bakımından olgunluğa erişmiş olan ile çocuk arasındaki ilginin toprak üzerinden kurulduğu söylenebilir. Zihnin saf bir etkinliği ve iki uzak gerçekliğin yakınlaştırılması olarak tanımlanan imgesel söyleyiş, burada açıkça kendini belli eder.[5]

“Toprak” şiirinde şair, çocuğun yaşamında etkili olan mekân unsuruna yer verir:

“Evler boyun boyuna gelmenin habercileri

Çocukları çok yaşatan serçe ağartan damlar

Göğün yanaklarından sarkan gündüzleri

İndirirler saçaklarından akıtarak bahçelere”,  (Şiirler,  s. 69)

‘Dam’ ve ‘saçak’ motifleri, Anadolu kültüründe çocuk için önemli yere sahiptir. Özellikle taşra yaşantısında dam ve saçak motifi, çocuğun yaşam alanına gönderme yapar. Kuşlar için saçakların yeri ile çocuk için damın yeri aynıdır. İlki çocuk, ikincisi ise kuş için esenlik yeri olarak ifade edilir.

“Kuşak” şiirinde çocuk, masal unsurlarıyla bütünleştirilir:

“Sancılı bir duruşla taştan çocukların

serçe dolu bavullarını

açarlardı seccadeler şehzadelerin

artist sessizliğine”,  (Şiirler, s. 75)

Şiirin genelinde geçen ‘padişah’, ‘deve’, ‘at’, ‘saray’,  ‘kuş’ imgeleriyle oluşturulan masalsı dünyaya ‘seccade’ imgesi ile şair inanca dair bir özelliği ilave eder. Çocuk dünyasını oluşturan masalsı dünya, modern zamanlara ait ‘artist’ imgesiyle iç içe verilir. Eskinin aşinalık uyandıran doğal motifleri yeninin umutsuzluk uyandıran yapay motifleriyle birlikte anılır. Şaire göre çocuk duyarlılığının esere yansıması asıl olandır.[6]  “

Zarifoğlu, “Şan” şiirinde aşk ile çocuklar arasında herhangi bir kuşkuya yer vermeyen ilgi kurar:

“Aşk, çocuklar parlayınca görülen ışıklardır” (Şiirler, s. 95)

İçerisine başka herhangi bir şeyin bulaşmadığı çocuk gülmeleri, şair için sahici aşkı ifade eder. Çocuğun gözündeki parıltı ile aşkın insan yüreğindeki ışığı arasında kurulan ilgi, çocuğun hayatın merkezine yerleştirilmesiyle paralellik gösterir.

Şiirin devamında Zarifoğlu’nun poetik anlayışını örnekleyen anlatım söz konusudur. Çocuğun salıncaktan düşmesinin anne kalbinde uyandırdığı gizemli korku ve bunun sonucunda annenin elinde tahta kaşığın kırılması arasında bir ilgi kurulur:

“Annenin sesi her evden

Şehirde her baş dönmesinden

Çocuklara çıngırak gibi duyulur

Annenin elinde birden tahta kaşık kırılır

İçini bastırır raftan bir kaşık daha alır

Ocaktaki çorbanın önüne çömelmiş

Düşüncesi suyun şeytanına çağrılır

  • Hangi salıncaktasın çocuğum ipi iyi tut

Annenim ben”  (Şiirler, s. 97)

Şaire göre çocuk, salıncaktan düştüğünde aynı anda annenin elindeki tahta kaşık da kırılır. “Hangi salıncaktasın çocuğum ipi iyi tut” mısraı, şairin bu tarz bir ilgi kurmasıyla açıklanabilir. Şiirini bu yapı üzerine kuran şairde, bu ilginin odak noktasını,  çocuk ve ebeveyn arasındaki gizemli bağ oluşturur.  Zarifoğlu’nun şiirinde kelimelerle sık sık oynadığı, dilde gramatikal yapının üzerine çıktığı görülür. Dili, şiirlerinde edebiyatın nesnesi olarak kullanan şair, şiirin hikmet burcundan konuşmaya çalışır ve dil ile görünen gerçekliğin ötesine sıçramayı dener. Maurice Blanchot’un: “dil, dış dünyayı, gerçekliği yansıtmanın aracı değildir; aksine dil, edebiyatın nesnesi olarak gerçekliği yıkar.”[7]Gerçekliğin ötesine geçebilmenin bir yolu şiirde sözcüklerle oynamaktır. Çocuk imgesine yoğunlukla yer veren şairlerin, kendi çocukluklarına yakın bir düzlemde yaşadıkları söylenebilir. En azından bu şairlerin çocuk hissiyatına ayrı bir değer verdikleri gözden kaçmaz: “Eğer şairler çocukluğun yakınında yaşıyorlarsa bunun nedeni onların da sözcüklerle oynamalarıdır.” [8] Şaire göre sahte umutlar veren söylem, örneğin ‘kardeşçe yaşam’ umudu, içinde gizli bir ezmeyi, yok etmeyi barındıran ürpertici yapay ifadelerdir.[9]

“Yaşsız” şiirinde, kuş ve çocuk imgelerinin birlikte kullanıldığı görülür. Her iki imge de insan yüreğinin serinlemesine gönderme yapar:

“Ve yalnız değilim

İçimdeki bin görüntü çoğaltıyor aydınlığımı

Birbirine benzer bin bakış dengeliyor teni

Kuştur çocuktur kayadır ovadır” (Şiirler, s. 186)

Her iki şairde de çocuk imgesinin aydınlığı ima ettiği söylenebilir. “İçimdeki bin görüntü çoğaltıyor aydınlığımı”  mısraındaki ‘aydınlığın çoğaltılması’ tamlamasında çocuk imgesinin belirgin bir yer tuttuğu görülür. Doğadaki her bir güzel görüntüyü var eden birçok motiften en belirgin olanı olarak çocuk imgesinin öne çıktığı gözden kaçmaz.

“Düşey Yürek” şiirinde hayatın terkibine ilişkin bir belirleme yapan şair, hayata dair motifleri sıralar ve çocuk imgesine yine belirgin bir atıf yapar:

“Yıldızla gölgeyle insanla boyanmış hava

Deniz ateşleri çoban ateşleri

Ateşle kaplanmış evler sokaklar

Ekmeğin lambaları yaprakların çocukları

Çocukların ekmeği kadınların kokusu

Aynaların gözlerin değirmenleri” (Şiirler, s.188)

Eluard, “Yaprakların çocukları” ve “çocukların ekmeği” tamlama gruplarında çocukların yaprağa ve ekmeğin de çocuklara olan aidiyetini, masumiyet üzerinden öne çıkarır. “Guernica Yengisi” şiirinde kadın ve çocukların gül imgesiyle birleştirildiği görülür. Şaire göre, kadınların ve çocukların gözlerinde aynı hazine vardır. Bu hazine dünyada var olan tüm güzellikleri bünyesinde barındırır:

“Aynı hazine var gözlerinde

Kadınların çocukların

Bunu savunuyor insanlar ellerinden geldiğince”

“Aynı kırmızı gül var gözlerinde

Kadınların çocukların

Kanını gösteriyor her biri” (Şiirler, s.193).

Şair, kırmızı gül ile kan imgesini bir arada kullanır. Burada iki uzak gerçekliğin bir arada buluşturulduğu görülür. Kadın ve çocukların kanlarının kırmızı gül ile bir arada kullanılması, bu ikisinin aşk ve sevgi temeli üzerinde var olduklarını ima eder. Dünyanın tüm güzelliklerini gözlerinde saklı tutmaları da bu yüzdendir. Eluard’ın dünya savaşlarının merkezinde bulunması, birçok acıya tanıklık etmesi, savaşın getirdiği yıkımları bizzat görmesi onda aşk ve sevgiye olan inancı üst boyuta taşır. Bu yüzden şair, acısız bir dünyaya ulaşmanın yolunun temsilcisi olarak çocuk ve kadınları görür.

“Biziz” şiirinde şair, özlemini çektiği duyguları çocuk yaşantısında dile getirir:

“bir çocuk görüyorsun oynayıp güldüğünde güzel bir çocuk

Daha küçük bir çocuk

Ufacık bir kuştan dalların ucunda

Güzel bir yer görüyorsun

Yağ ve su tadında

Kayadan arınmış topraktan ayrılmış bir yer.

Yeşilliği meyve dolu yaz yeşilliği” (Şiirler, s.201-202).

Eluard’a göre bir çocuğun mutluluğu, dünya huzurunun, umudun ve kardeşçe yaşamanın göstergesidir. Şair, yaşanılabilir bir dünyanın göstergelerini çocuk duyargaları üzerinden aktarır. Birçok şairde rastlanan geçmişe özlem, çocukluğu arayış duygusunun Eluard’ın şiirlerine de yansıdığını görürüz. Dünya savaşlarının getirdiği ağır yıkımlara tanıklık eden şair, bu yüzden çocuk ve çocuk algısı üzerinde özenle durur. Şaire göre dünya acılar üzerine kuruludur. Güçlünün güçsüzü ezerek ekmeğini ağzından aldığı bir yerdir. “Son Gece” şiirinde bu düşünceleri dile getirir:

“Bu can alıcı pis dünya

Suçsuza doğru yönelmiş

Kapar ekmeğini ağzından

Verir evini ateşe

Alır ceketini pabuçlarını

Alır zamanını çocuklarını” (Şiirler, s. 247).

Daha çok suçsuz olanın ezilmişliğine yapılan gönderme dünya düzeninin getirdiği bir sonuçtur. Şair, güçlünün acımasızlığının vardığı boyutları ironik bir dille izah eder. Adaletsizliğin egemen olduğu dünya masum insanın ekmeğini, pabucunu, ceketini ve çocuklarını elinden alır. Şairin algısında, çocuk etkilenen bir nesne olarak öne çıkarılır. Bozuk dünya düzeninin kurbanları olarak belirlenen motifler, şairde umutsuzluğun kaynağını oluşturur. Zarifoğlu’nda ise çocuk birer nesne olmaktan çok hayatın eksenine oturan bir imgedir. Paul Eluard ile Cahit Zarifoğlu’nun çocuk imgesine yaklaşımlarında belirgin farklılıklar görülür. Zarifoğlu, çocuktan güç alan ve çocuğa bakarak güçlenen bir tavır sergiler. Eluard ise bozuk dünya düzeninin sonucu olarak bundan olumsuz etkilenen çocuğa bakarak kimi yerde umutsuzluğa düşer kimi yerde de acımasız biçimde ezen güçlere karşı durur. Acılardan kurtarılmış dingin bir yaşam, çocuk imgesi üzerine odaklanarak ifade edilir. ‘Bugün çocukluk bütün” mısraı, olumsuzluklardan arındırılmış yaşamın bütünlüğüne yapılan bir gönderme olarak dikkati çeker. Parçalanmamış, kendi içinde doğal bütünlüğünü koruyan bir hayat, şairin temel özlemidir. Bu özlem, çocukluğun bütünlüğü ekseninde dile getirilir.  Çocuk ruhunun insanı sürekli yeni vakitlere taşıması ile ilgili belirleme, İlhan Berk’in bir şiirinde aşk merkeze alınarak kullanılır. [10] Şiirde tüy imgesi, bunaltıcı yaşamın içinde insanın ulaşabileceği yüklerden arındırılmış bir hafifliği, kaynak suyu imgesiyle sürekli yenilerek var olan saflığı ve temizliği, ateş damlası imgesiyle de yinelenen bir kalp ışığına ve göz parıltısına gönderme yapılır.  “Erkenciler” şiirinde Eluard, çocuk imgesini, hayattan bunalan insana bir bağış olarak kullanır:

“Sürüp gitmiyordu hiçbir şey

Öteki günler gibi parlıyordu bu gene de

Uyuyordum dün doğmuş daha

Sen çok erken kalkmıştın

Bağışlamak için bana erkenden

Sürekli bir çocukluğu.” [11]

Kendisine yeni bir çocukluğun bağışlanmasını dileyen şairin, çocukluğa dair özlemi açıkça kendini belli eder. Her insan, çocukluğun içinden geçerek yetişkinlerin dünyasına ulaşır. Birçok sanatkâr ve aydın, çocukluğun bereketli dünyasından devşirdiği hisleri, yaşamın bu sürecinde yâd eder. Bu yâd ediş, gerek şiirin gerekse diğer sanat şubelerinin en zengin esin kaynağı olarak göze çarpar. Kendisine sürekli bir çocukluğun bağışlanmasını dileyen Eluard’da da bu özlem; “Bağışlamak için bana erkenden / Sürekli bir çocukluğu” dizeleriyle dile getirilir. “Yoksullar Sarayı” şiiri, Eluard’ın, çocuk imgesi üzerinden insanı, zamanın bir nesnesi olarak konumlandırdığı bir şiirdir:

“Çocukluklarından el ele tutuşup çıkan

Çocukları olduk geçmişin bu dakikada

Bulduk birbirimizi daha bulduk biliştik

Sabahleyin günaydın dedik sonra yaşama

Geçmiş gelecek ortak yaşamımıza bizim

Zamanın bize zorla akıttığı her şeye.” (Şiirler, s.418)

Bu şiirde şair, rasyonel düşüncenin kırıldığı naif bir noktaya değinir. Tabiatın dolayısıyla çocukluğun içinden çıkarak ileriki zamanlarda, geçmişin birer çocuğu olma durumu, varlık içinde özne konumuna yükseltilen insanın bir bakıma nesneleşmesini ima eder. Rasyonel düşüncede alışık olunmayan bu yaklaşım, Eluard’ın geçirdiği tecrübelerin sonucunda ulaştığı şiirin ve şairin hikmet burcundan[12] yapılan bir konuşma olarak görülebilir. “Böyle ateşten ve buzdan deneylerden geçtikten sonra şair aynı kalabilir mi” diye soran Neruda, şairin her tecrübeden sonra şiirin yeni imkânlarıyla tanıştığını örtük biçimde ifade eder. [13]

SONUÇ

 

Cahit Zarifoğlu ile Paul Eluard, arka plan çağrışımları zengin olan iki şair olarak göze çarpar. Sürrealist akıma eğilim gösteren Eluard ile gerçeküstücü akıma şekil olarak benzeyen Zarifoğlu’nun şiirleri, gerek yapı gerek artgönderim açısından paralellik arz eder. Farklı medeniyet havzalarına ait bu iki şairin, çocuk imgesine yaklaşımları sahip oldukları düşüncelerin izlerini taşır. Zarifoğlu’nun dini duyarlılığı, düşünce ile inanç arasına herhangi bir unsuru koymamış olması, çocuk imgesinin kullanım biçimlerine de yansır. Onun çocuğu merkeze alan ve çocuk duyarlılığını öne çıkaran şiirlerine karşın Eluard, bozuk dünya düzeninin mutsuz kıldığı insan tipleri için çocuk imgesinin safiyetini, sığınılacak bir liman olarak görür. Zarifoğlu’nun şiirlerinde çocuk,  her şeyin kendisiyle kıyaslandığı bir özne konumuna yükseltilirken Eluard’da çocuk, savaş ve adaletsizlikten en çok etkilenen nesne konumunda işlenir. Şiirlerinde çocuk duyarlılığını hayatın merkezine taşımayı amaç edinen Zarifoğlu’nun şiirleri ile masumiyet ve safiyet çağrışımlarına ağırlık verilen çocuk imgesinin kullanıldığı Eluard’ın şiirleri arasında örtük bir benzerlikten söz edilebilir. Şiirin hikmet burcundan konuşan şairlerin kimi yerlerde benzer algılara ulaştıkları tespit edilmiştir.  Bir metinde edebiyat dışı kaygının bulunmamasını önceleyen gerçeklik olgusu, sanatsal incelemelerde aranması gereken bir niteliktir.[14]  Her iki şairin de çocukla ilgili imge ve algılarının, gerçeklik ekseninde işlendiği görülür. Çocuğun algısına değinilen şiirlerde, çocuğun hizasından bakıldığı, salt öğreticilikten uzak durulduğu gözlenmiştir.

 

KAYNAKÇA

 

AKGÜN, Ali, İlhan Berk Şiirinde Nesne Sorunu, Bilkent Üniversitesi, Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara, 2002.

AYTAÇ, Gürsel, Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2001.

BERK, İlhan, Poetika, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1997.

DİLİDÜZGÜN, Selahattin, Çağdaş Çocuk Yazını, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1996.

ELUARD, Paul, Şiirler, Cem Yayınevi, 1993.

ERDOĞAN, Mehmet, “Cahit Zarifoğlu’nun Şiire Dair Düşünceleri”, Kökler, S. 11, Mart-Nisan-Mayıs 2006.

JOUBERT, J. L. , Şiir Nedir?, Öteki Yayınevi, Ankara, 1993.

KAYA, Vural, Cahit Zarifoğlu’nun Çocuk Kitaplarında Temel Değerler, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, Din Eğitimi Bilim Dalı, Konya, 2007.

MAYAKOVSKY, vd., Şaf Şiir Yoktur, Broy Yayınları, İstanbul, 1994.

NECATİGİL, Behçet,  Bile / Yazdı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2012.

OKTAR, Lütfiye; YAĞCIOĞLU, Semiramis, “Türkçe’de Söylem Yapısı ve Artgönderim”, Yedinci Uluslararası Türk Dilbilimi Konferans Bildirileri (7-9 Ağustos 1996), Ankara, 1997.

ZARİFOĞLU, Cahit, Şiirler, Beyan Yayınları, İstanbul, 2010.

ZARİFOĞLU, Cahit, Yaşamak, Beyan Yayınları, İstanbul, 1990.

 

*Yrd. Doç. Dr., Muş Alparslan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü nurullahulutas@gmail.com

** Okutman, Muş Alparslan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, sdagi1970@gmail.com

[1] Gürsel Aytaç, Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2001, s. 148.

[2] Cahit Zarifoğlu, Yaşamak, Beyan Yayınları, İstanbul, 1990, s. 62-65.

[3] Mehmet Erdoğan, “Cahit Zarifoğlu’nun Şiire Dair Düşünceleri”, Kökler, S. 11, Mart-Nisan-Mayıs 2006, s. 127.

[4] Lütfiye Oktar, Semiramis Yağcıoğlu, “Türkçe’de Söylem Yapısı ve Artgönderim”, Yedinci Uluslararası Türk Dilbilimi Konferans Bildirileri (7-9 Ağustos 1996), Ankara, 1997, s. 331.

[5] J. L. Joubert, Şiir Nedir?, Öteki Yayınevi, Ankara, 1993, s. 61.

[6] Vural Kaya, Cahit Zarifoğlu’nun Çocuk Kitaplarında Temel Değerler, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, Din Eğitimi Bilim Dalı, Konya, 2007, s. 13.

[7] İlhan Berk, Poetika, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1997, s. 7.

[8] J. L. Joubert, Şiir Nedir?, Öteki Yayınevi, Ankara, 1993, s. 34.

[9] Mayakovsky, vd., Şaf Şiir Yoktur, Broy Yayınları, İstanbul, 1994, s. 83.

[10] Ali Akgün, İlhan Berk Şiirinde Nesne Sorunu, Bilkent Üniversitesi, Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Ankara, 2002, s. 36.

[11] Paul Eluard, “Erkenciler”,  Şiirler, Cem Yayınevi, 1993, s.401.

[12] Behçet Necatigil, Bile / Yazdı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2012.

[13] Mayakovsky, vd., Şaf Şiir Yoktur, Broy Yayınları, İstanbul, 1994, s. 83.

[14] Selahattin Dilidüzgün, Çağdaş Çocuk Yazını, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1996, s. 75

EGZİSTANSİYALİST FELSEFE AÇISINDAN

CAHİT SITKI TARANCI’NIN ŞİİRLERİNDE AŞK OLGUSU*

Nurullah ULUTAŞ*

Cahit Sıtkı Tarancı, aşkı yalnızlık ve mutsuzluğu giderecek en büyük ilaç olarak algılar.  Egzistansiyalizm’e göre, farklı varlıkların aynı öze ulaşmasında AŞK önemli vasıtalardan biridir. İslam tasavvufundaki aşkın özü de temelde bu anlayışa dayanır. Evrenin yaradılışının temelini aşka bağlayan bir düşüncenin Cahit Sıtkı’nın şiirlerindeki düşünceyle paralellik arz ettiğini belirtmek gerekiyor. Modern dünyada nesnelleştirilen aşkın varoluşçu felsefede sevgilide yok olma gibi tasavvufî bir görünüme büründüğü de gözden ırak tutulmamalı. Cahit Sıtkı, şiirlerinde hayat sergüzeştinin ancak aşk duygusuyla anlamlı olabileceğini, aşksızlığın insanı her dem eksik ve mutsuz kılacağını dile getirir. Onu “ölüm”den uzaklaştırıp, “yaşam”ın kıyısına götüren arzunun temelinde de AŞK vardır.  Egzistansiyalizm, temelde varlıkların özünü ortaya koyan bir kuramdır. 1940’lı yıllarda yaygınlık kazanan  Egzistansiyalist  felsefeye  göre,  evrende  kendi varlığını yaratan tek canlı insandır.

Cahit Sıtkı’nın hayatını, kişiliğini, dünya görüşünü şiirinde görmek mümkündür. Onun şiiri hayat felsefesine bağlı olarak bireysel temalar ekseninde örülen bir şiirdir.

Ona göre şiir; toplum için değil,  bireyin iç dünyasında kopan fırtınaları, yalnızlıkları, iç çatışmaları anlatmak için yazılır.

Edebiyatımızda ölümden kaçış ve yaşama tutunmanın sembol şairlerinden biri olan Tarancı’nın şiirlerinde hayatı bütün güzelliğiyle yaşama arzusu saklıdır.

Onu ölümden kaçışa götüren nedenlerin başında da bu anlayış gelir. Ona gore, hayatı bu denli yaşanılır kılan olguların başında aşk gelir. “Cahit Sıtkı Tarancı, ilk gençlik yıllarından, rahatsızlanarak düşünemez, anlatamaz hale gelinceye kadar, kendi ruh dünyasının ve bütün kozmik düzenin esası, merkezi olarak aşkı görür.  “Aşk, onun için hayatın anlamı, dünyanın düzeni ve dirliğidir.” (Korkmaz, 2002: 95)

Ondaki Aşk; sonu evliliğe varınca anlam kazanan bir aşktır.

“Aşk İle” şiiri bu eksende yazılmış bir şiirdir.

“(…) Aşk ile koskoca dağları düz ettim
Avladım sonunda o civân kekliği” (Otuz Beş Yaş, s. 214)

Yukarıdaki şiirde görüldüğü gibi Tarancı’nın şiirlerinde öne çıkan arzulardan biri de evlilik arzusudur. O, içki ve kumar masalarında boşa geçen ömrünü evlilik gibi kutsal bir birliktelikle mutluluğa çevirmek ister. Bu mutluluğu yakaladıktan kısa bir süre sonra mutluluğa doyamadan dünyaya veda edecektir. (Uyguner, 2003: 61)

“Değişik” şiiri de yine bu arzunun dile getirildiği bir şiirdir:

“Sen her gün başka bir güzel olsan
Ben her gün başka bir âşık

Hele evlilik
Sen her gün başka bir güzel olsan” (Otuz Beş Yaş, s. 219)

Egzistansiyalist felsefeye göre, aşk evlilikleri bireyin mutluluğundan ziyade türün devamı için gerçekleşen birlikteliklerdir. Bu çerçeveden bakılınca Cahit Sıtkı’nın sahip olduğu anlayışın bu felsefeyle çeliştiğini görürüz:

“Aşka dayalı evlilikler, bireyin değil türün çıkarları uğruna gerçekleşirler. Gerçi taraflar kendi mutluluklarını artırdıklarını sanırlar. Oysa gerçek amaçları, kendilerine yabancı bir amaçtır; bu amaç, sadece onların dünyaya getirmesi mümkün olmayan bir bireyi meydana getirmektir.” (Schopenhaur, 2004: 72)

“Kırık Kalpler” şiirinde yoğunluğuna yaşanan bir aşktan sonra gelen ayrılığın hayatı ne kadar çekilmez kıldığı  anlatılır.

“Biz aşkla başı dönmüş iki çocuk
Bütün bir bahar o çiçek ben yaprak
Ya Rabbi ne güzel sevişiyorduk
Dünyayı aşktan ibaret sanarak” (Otuz Beş Yaş, s. 213)

Şair; bu şiirde, birçok aşkın ayrılıkla sonuçlanmasına yol açan toplum ve aile baskısını yargılar. Önemli Varoluşçulardan  Gusdorf, insanın bireysel kişiliğini bozduğu, özgür iradesini elinden alarak onu yabancılaştırdığı ve kurulu düzene bağlı kıldığı için klâsik ahlâk kurallarına karşı çıkar:  “Eğer ahlâk varsa, ancak insanın kendisine bağlı kalmasında, kendi doğasının derinine kök salmış gereklerine uymasında vardır.” (Foulquie, 1995:  54)

“Yürek” şiiri, şairin bir et parçası olan yüreği, kalp ve gönül kavramlarıyla ele alarak ona manevi bir değer katmasını anlatır:

“Yüreğim benim bir tanem

Velinimetim, efendim

Durma, çarp, vur, ses ver aman

Âşık kulağım sendedir.” (Otuz Beş Yaş,  s. 199)

Şiir, şairin sevgiliye gönülden bağlılığını ele alan bir şiirdir. Bu, bağlılık herhangi bir yasanın, ilkenin veya toplumsal baskının yarattığı bir bağlılık olmayıp şairin özgür iradesinden kaynaklanan bir bağlılıktır. “(…) tutarlı bir varoluşçu hiçbir kurala bağlanmaz: Herkes kendi kurallarını kendisi yaratır.” (Foulquie, 1995:  61)

“Düşten Güzel” şiiri, Cahit Sıtkı’nın kırk yaşındayken evlenerek, mutluluğu tattığı Cavidan Hanım’a yazılmış, iyimserlik kokan bir şiirdir. (Korkmaz, 2002: 103)

“Aşkından tâlihimin düzeldiği
Sen gökte ararken yerde bulduğum
Bir sende gördüm ince ruh ince bel
Sende murada erdim kırk yaşımda” (Otuz Beş Yaş,  s. 193)

“Ferman Sendedir” şiirinde şair, hayatını emrine adadığı bir güzele olan aşkı anlatır:

“Emreyle at koşturam deryalarda;
Gemi vapur yürütem sahralarda;
Kuş olam, kanat çırpam semalarda;
Emreyle güzelim, ferman sendedir” (Otuz Beş Yaş,  s. 189)

Varoluşçuluğun özgürlük anlayışına paralel olarak kurgulanan bu şiirde, bireyin bütün kanunlardan, törelerden, yasaklardan bağımsız olarak, kendi özgür iradesiyle sevgiliye bağlılığını ilan etmesi anlatılır:  “Gerçek oluş ve varoluş, özgürlüğü gerektirir. Öyleyse, varoluş, insanoğlunun bir ayrıcalığıdır…  Heiddegger kadar Sartre için de sadece özgür olarak kendilerini seçenler, kendilerini yaratanlar, varoluşlarına benimdir, benim yapımdır diyebilenler gerçekten varolurlar.” (Foulquie, 1995:  54)

“Karasevda” şiiri bir insanın âşık olduktan sonra yaşayacağı değişimi anlatan güzel şiirlerden biridir:

“Bir kere sevdaya tutulmaya gör;
Ateşlere yandığının resmidir.
Âşık dediğin, Mecnun misali kör;
Ne bilsin alemde ne mevsimidir.” (Otuz Beş Yaş,  s. 184)

Cahit Sıtkı’nın şiirleri Ahmet Haşim’e benzeyen hüzünlü kişiliğinin ürünüdür: “Cahit Sıtkı’nın kişiliğinde Ahmet Haşim’e benzeyen taraflar vardır. O, sürekli yüzünün güzel olmayışından gerektiği kadar yakışıklı bulunmayışından ve kadınlardan gereken ilgi ve sevgiyi göremeyişinden yakınır.

“Hala o penceredeyim, lakin sular ölgün;

Sen yoksun ki, vefasız, sularda ay görünsün.” (Otuz Beş Yaş,  s. 83)

Varoluşçu felsefeye göre de âşığın sevgilisini her hangi bir nedenle yitirmesi onu büyük acılara sürükler: “… sevgilinin bir rakip ya da ölüm nedeniyle yitirilmesi, tutkuyla seven kimse için başka bütün acıları aşan bir acıdır.” (Schopenhaur, 2004: 62)

Cahit Sıtkı’nın bu şiirinde öne çıkan sahip olma arzusu, egzistansiyalist felsefenin var olma ilkeleriyle uyuşan bir aitliği imler. Bu aitlik, kişinin kendi varoluşunu tamamlayan ve İslam tasavvufunda görülen “fenâ” kavramıyla özdeş bir anlam arz eder: “Kısacası seven kişi, sevdiğinin “sen”inin kendi “ben”inde kaybolduğunu görmeye, özlem duyar; oysa, bu iki benliğin birbirine kaynaştığı gün, seven sevdiği kimseyi kaybetmiş olacak ve yeniden kendi beninin yalnızlığına gömülecektir.”  (Foulquie, 1995:  95)

Cahit Sıtkı, şiirinde başta Servet-i Fünûn sanatçıları olmak üzere birçok şairin hülyalarını süsleyen tabiata sığınma isteğiyle realiteden kaçmayı amaçlar: “Tarancı, en büyük kaçışını, sanatın mihenk taşı olarak gördüğü tabiata yönelmekle gerçekleştirir.” (Eronat, 2005: 38)

“Sarayımız” şiirinde şair, sevgilisiyle hayâlî bir beldede yaşayacağı sarayı tasvir eder. Keşfedilmemiş bir adada, sevgilinin teni kadar beyaz bir mermerden inşa edilecek bu sarayın pencereleri bile sevgilinin gözlerinin rengindedir. Sevgiliyle baş başa yaşanacak bu saray bir aşk yuvası olarak şiire yansır:

“Sana öyle bir saray yaptırmak isterim ki

Bir eşi henüz daha yapılmamıştır belki.

Henüz keşfedilmemiş, mechul kalmış bir ada

Gibi sahilden uzak, dalgalar arasında ” (Otuz Beş Yaş,  s. 42)

“Yaşamı boyunca muhtelif sıkıntılarla mücadelede kimi zaman yenik düşen Cahit Sıtkı yarattığı düş ortamında mutluluğun sırlarını aramıştır.” (Eronat, 2005: 47)

“Nar” şiirinde kendisini bir narla özdeşleştiren şair, sevgiliye olan aşkının tahammül sınırlarını aştığını ve bir an önce vuslata erişmek istediğini dile getirir:

“Ben aşkın ağaçta çatlattığı nar

Koparacaksan gel kopar güzelim

Dal dayansa bile yamandır halim

Yaprak-yemiş farkı gözetmez rüzgâr.” (Otuz Beş Yaş,  s. 113)

Sonuç olarak, şunu söyleyebiliriz. Edebiyatımızda yaşama sevincinin sembol şairlerinden biri olan Cahit Sıtkı’yı ölüm’den uzaklaştırıp, hayata bağlayan önemli unsurlardan biri “aşk” duygusudur. İlk dönem şiirlerine platonik bir görünümle yansıyan aşk, sonraki yıllarda karşılıklı bir sevgiye, kırk yaşına doğru da evliliğin amaçlandığı bir ilişki biçimine bürünür.

Tarancı’nın şiirlerinde ele aldığı aşk duygusu, Varoluşçuluk felsefesinin ilkeleriyle paralellik arz eder.  O, her şeyden önce egzistansiyalizmin özgür seçim ilkesi ışığında bireysel tercihlerini yerine getirir. Aşka olan bağlılığı, bu duyguyu varoluşunun temeli saymasındandır.

KAYNAKÇA

BAYCANLAR, Sema Çetin, “Cahit Sıtkı Tarancı’nın Ölümünün Ardından Yazılanlar ve Ölüm Ardı (Nekrolojik) Yazıları Üzerine Genel Bir Değerlendirme”, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 14, S. 2, 2005

CEVİZCİ, Ahmet,  Felsefe Tarihi, Say Yayınları, İstanbul, 2009

ERONAT, Kamuran, “Cahit Sıtkı Tarancı’da Düş ve Gerçek Çatışması”, Dicle Üniversitesi, Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 2005, S. 5

FOULQUİE, Paul, “Varoluşçunun Varoluşu”, Toplumsal Dönüşüm Yayınları, İstanbul, 1995

GEÇER, İlhan,  Cahit Sıtkı Tarancı, Toker Yayınları, İstanbul, 1998

GEÇTAN, Engin,  “Varoluşçu Psikolojinin Temel İlkeleri”,  Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, C. 7, S. 1, 1974

İSKENDEROĞLU, Reşit, Cahit Sıtkı Tarancı İle Anılar, Ankara, 1993

KORKMAZ, Ramazan,  İkaros’un Yeni Yüzü Cahit Sıtkı Tarancı, Akçağ Yayınları Ankara 2002

OĞUR, Erol,  “Cahit Sıtkı Tarancı’nın Şiirlerinde Çocuk Edebiyatına Kaynaklık Eden Türlerin Kullanılması”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 4 /1-I Winter 2009, s. 1155-1173

ÖNERTOY, Olcay, “Cahit Sıtkı Tarancı’nın Şiir Anlayışı”, Littera Edebiyat Yazıları, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Dergisi, C. 18, Haziran 2006

SCHOPENHAUR, Arthur,  Aşkın Metafiziği, Bordo Siyah Yayınları, İstanbul, 2004

* Bu bildiri metni daha sonar genişletilerek makaleye dönüştürülecektir.

* Yrd. Doç. Dr., Muş Alparslan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü nurullahulutas@gmail.com

Hukukçu Yazarların Romanlarında İnsan Hakları ve Demokrasi

Yrd. Doç. Dr. Nurullah ULUTAŞ

Muş Alparslan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü nurullahulutas@gmail.com

ÖZET

“İnsan” kelimesinin soyut bireyden, somut kişiye uzanan anlamsal değişimiyle birlikte, insan haklarına saygı; başta “yaşam hakkı” ve “fikir özgürlüğü” olmak üzere, anayasalarla hukuksal güvence altına alınmalıdır. Modern siyasal sistemlerin “Çoğulculuk” ve “İnsan Haklarına Saygı” anahtar kelimeleri ekseninde varlıklarını sürdürdüğü günümüz dünyasında, Sosyal Hukuk Devleti anlayışının demokrasi özlemi çeken coğrafyalarda bile yayıldığı gerçeğini yadsıyamayız.  Bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin kanunlarla güvence altına alındığı, vatandaşına karşı peşin yargılardan uzak, özgürlük ve hoşgörü anlayışına dayalı devlet sistemleri, modern insanın benimsediği bir devlet sistemidir. Magna Carta’dan,  Habeas Corpus Act’a;  oradan çağdaş anayasalara varıncaya kadar insanlık özgürleşme, baskı ve sömürüden kurtulmak için anayasal evrimler peşindedir. Romanın toplumsal olguları ele aldığı gerçeğinden hareketle; edebiyat ve hukuk arasında bir ilgi vardır.  Hukuk metinlerinin edebî yönünün olup olmadığı tartışıladursun, bu bildiride hukukçu yazarların romanlarında insan hakları ve demokrasi kavramlarına yaklaşımları ele alınacaktır.  Bu çalışmanın, Sosyal Bilgiler ve Vatandaşlık derslerinde “Hikȃye Temelli Sosyal Bilgiler Öğretimi”ne katkı sunacağı düşünülmektedir.

Anahtar Sözcükler: İnsan Hakları, Demokrasi, Hukuk, Roman, Anayasa.

GİRİŞ

Sosyal bir varlık olan insanın toplumsal yaşamını düzenlemesi hukuk kurallarını ortaya çıkarmıştır. İnsan, toplum denilen bir sosyal çevre içerisinde doğar, yaşar ve ölür. Toplumun en küçük birimi ve temeli aile olsa da Devlet, sosyal ve siyasal anlamda toplumu temsil eden en üstün güçtür. Toplumda yaşayan bireylerin refah ve özgürlüğü de hukuk kurallarıyla mümkündür. Her insanın karşısındakinin hak ve hukukunu tanıması, onun maddi ve manevi değerlerine saygı göstermesi ancak objektif hukuk kurallarıyla sağlanabilir.[1] Hukuk Devleti, idare edilenlere karşı adaletle hükmetmeyi gerektirir. Bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin kanunlarla güvence altına alındığı devlet sistemidir.[2] Yönetenle yönetilen arasındaki ilişkinin en kadim problem alanlarından biri olduğu dikkate alındığında devlet ve hukuk kavramlarının genel olarak insanın sosyal huzuru için en vazgeçilmez kavramlar olduğu ortaya çıkar. Kişinin kendini gerçekleştirmesi -self-realization- olabildiğince bağımsız ve dayatmalardan uzak bir şekilde yaşayabilmesi imkânına bağlıdır.

Gerek dünyada gerekse ülkemizde hukuk hakkında eleştirel söylemlerin azlığı hukukun ‘bilinç formu’ olmasıyla ilgili bir konudur. Amerika’da 1977 yılında toplanan “Eleştirel Hukuk Çalışmaları” adlı konferanstan sonra, bu ülke başta olmak üzere birçok ülkede hukuk kuralları tartışılmaya başlanmıştır; zaman zaman alınan kararlara yönelik eleştiriler de gündeme gelmeye devam etmektedir.[3] 1977 öncesi eser veren hukukçu yazarların romanlarında hukuk sistemine yönelik eleştiriler, yoğun ve son derece objektiftir. Roman karakterlerinin ağzından sisteme yöneltilen ve zaman zaman dozu aşan bu yargılamaların başında sistemin toplumsal düzenle uyuşmaması ve adaletten uzak olması gelmektedir. Jonathan Swift:  “Yasalar örümcek ağı gibidir. Kuvvetli deler geçer, zayıf takılır kalır.’ hiç kuşkusuz egemen olan kuvvetlidir. Bu nedenle de kuralları onlar koyar.”[4] İncelenen romanlarda da görüldüğü üzere siyasal otorite veya ekonomik gücü elinde bulunduranlar, zaman zaman hukuk sistemini etkiler ve alınan kararları yönlendirirler.

İlhan Tarus, Yeşilkaya Savcısı (1955) romanında, anlatıcı  / yazar, savcı olarak atandığı Yeşilkaya’da Sarraf Rüştü ile tanışır. Sarraf Rüştü bir sohbet esnasında   kız kaçırmanın suç olmasına rağmen küçük kızların kaçırıldığını ve bu durum karşısında yargının aciz kaldığını dile getirir:

“Gel gör ki kanunlar, on üç yaşında bir kızı kaçırana ağır ceza verilmesini emrederler. Sen istediğin kadar yaz cezayı… Suçun sayısını bir tek indirebilirsen ben buradayım.[5](s. 21)

Yeşilkaya Savcısı, otobiyografik roman karakteri taşıyan bir eserdir. Eserde idealist bir savcı olarak göreve başlayan roman kahramanının âdil olma uğruna görevinden azledilmesi anlatılır. Romanda görüldüğü üzere yargının suçluya herhangi bir ceza vermesi o suçun işlenmesinde caydırıcı bir unsur olarak rol almaz. Toplumda yaşayan insanlar cezaya rağmen suç işlemekten hiçbir zaman vazgeçmezler. Yine aynı romanda Sarraf Rüştü, kanunların her zaman suçlunun yanında olduğunu savunarak, yargıya şu eleştirilerini yöneltir:

“Orospu, dükkânın önünden çalım satarak geçer. Hırsız memur, kabadayılık satar. Dolandırıcı, ağzını açtı mı, senden fazla bağırır. Kanun da onları korur. Orospuya adiyle, saniyle çıkıştın mı, tıpkı benim ailem gibi, mahkemeleri ayağa kaldırır. Hakkını ister… dolandırıcının suratına suçunu söyledin mi, tıpkı namuslu insanlar gibi hak peşinde koşar. Hırsız memura ‘sen bir tavuğa bile tenezzül ediyorsun’ dedin mi, sürüklerler mahkemeye, sonra mapusaneye…” (s. 23)

Bir hukukçu olan yazar, hukuk meselelerine ilişkin eleştirel tespitlerini muhtemelen yaşadıkları üzerinden yapmaktadır. Yazarın, eleştirel bakışının bu denli açık olması, yozlaşmış insan tipleri ve ilk bakışta yargı sistemini tenkit ediyor görünmesi, gerçek hayatta üstesinden gelinemeyen olaylardan metin üzerinde bir çeşit intikam alınması anlamında okunabilecek yapısalcı edebiyat kuramlarıyla ilişkilendirilebilir.

Burhan Cahit Morkaya’nın Dünkülerin Romanı (1934) adlı eseri, eğitim görmek amacıyla Paris’e giden Ahmet Reşit karakteri ekseninde kurgulanmıştır. Romanda Cemil Hakkı isimli gazeteci, arkadaşı Ahmet Reşit’e gönderdiği bir mektupta, adalet sisteminin bozukluğundan bahsederek, yargı mensuplarının adalete riayet etmemelerini eleştirir:

“Adalet. Eğer hâkimler serbest bırakılırsa yerini bulacak. Fakat imkân var mı” Seyit Abdülkadir isminde bir Kürt eşkıya reisi memleketinin dağlarında aylarca yol kesip, köy basıyor, civar aşiretlere âdeta ilân-ı harp ediyor, vergi topluyor, memur azlediyor. Karşısında devlet memurlarını tir tir titretiyor, sonra artık istirahat hak etmiş bir derebeyi gibi İstanbul’a gelip Âyan dairesindeki makamına kuruluyor ve hükümet erkânından hürmet ve iltifat görüyor.”[6] (s. 91)

Burhan Cahit Morkaya’nın Osmanlı’nın neredeyse bütün kurumlarına karşı olumsuz bir bakış açısı ile yaklaştığını görürüz. Bu yaklaşımda onun Batıcı bir anlayışa sahip olmasının da etkisi büyüktür.[7]

Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu’nun Karlı Dağlar (1945) romanında kolluk görevlileri Nedim ile Fehim, yakaladıkları suçluların, mahkemede ceza reisi tarafından delil olmadığı gerekçesiyle serbest bırakılmalarını eleştirerek, gerekirse işkence yaparak suçluları konuşturmak gerektiğini savunurlar:

“Delil, delil, delil… Acaba bu delil nasıl bir Anka kuşuydu! Adliyeciler bu cürümlerin daha nasıl ispat edilmesini istiyorlar ve bekliyorlardı?… Yakaladıklarını ancak adamakıllı söylettikten sonra; Adliyeye teslim edeceklerdi… Hattâ icabederse işkence bile…”[8] (s. 10) Romanın bu bölümünde Nedim ile Fehim, yargıçların delil yetersizliğinden suçluları serbest bırakmalarına tepki gösterirler. Onlara göre işkence yoluyla bile olsa suçlulara, suçlarını itiraf ettirmek gerekir.

İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni 1930 yılında bitirip bir dönem avukatlık da yapan Esat Mahmut Karakurt’un Ömrümün Tek Gecesi  (1949) romanında kız kardeşinin ölmesine sebep olan Gülseren’in erkek kardeşi, suçluları cezalandırmak için kanunların yeterli olmadığını, gerçek yargılamanın vicdanen yapılabileceğini ifade eder:

“Anlıyorum efendim, şüphe yok ki, kanuni bir imkân mevcut bulunsaydı, bırakmazdınız yakasını. Fakat işlenilen bütün günahların, yapılan bütün kötülüklerin, yalnız kanunun terazisinde tartılması icabetmez ki. Bir de hükmünü gönüllerde icra eden, vicdan dediğimiz bir mahkeme mevcuttur. Ve bu mahkeme, bütün mahkemelerin en âdilidir. Suç işleyen bir insanın, ellerini kollarını serbestçe sallayarak, tekrar hayata avdet edebilmesi için sizden bir adem-i takip kararı alması kâfi değildir bence. Asıl vicdan mahkemesine müracaat edip, oradan bir beraat kararı alması icap eder.”[9] (s. 183)

Yazar, bu bölümde yargılamayı yapan yargıçların kendi vicdanlarıyla değil; sadece teorik kanun maddeleriyle karar verdikleri için adaletsizliğe sebep olduklarını vurgular. Hukukçu bir babanın çocuğu olan ve kendisi de 1944 yılında Ankara Hukuk Fakültesi’ni bitiren Çetin Altan’ın Bir Avuç Gökyüzü  (1974)  romanında hukukçulara yönelik eleştirilerle karşılaşırız:

“Savcı masada oturuyor…

  • Bugün izin istemeye gelecek. Çok yumuşak davranın. İyice umutlandırın… Bir dilekçe yazdırın. Gerekeni yapacağız deyin. Yarın tekrar uğramasını söyleyin. Yarın gelince dilekçenin işleminin henüz bitmediğini söylersiniz… Her ihtimâle karşı hemen bir rapor almasını önerirsiniz… Usanacak, kızacaktır… O zaman da o şileple kaçma planını uygulayabilirsek, tümden çöker. İstersek kaçarken yakalandı diye ilân ederiz.”[10] ( s. 167)

Çetin Altan’ın bu romanının ana karakteri romanın başından sonuna kadar çeşitli haksızlıklarla karşılaşır. Bu haksızlıkların başında ise yargılayanların mahkûma karşı ideolojik bir tutum sergilemeleri gelir. Yargıda görev yapanların ideolojik bir tutum sergilemeleri, suçluyu sadece bir mahkûm olarak değil aynı zamanda kendi ideolojisi için bir düşman olarak görmesine neden oluyor.

Çetin Altan’ın Viski (1975) romanında dolmuşa binmek üzereyken sivil polis tarafından hakarete uğrayan iki kişi, önce gözaltına alınır; sonra tutuklanma istemiyle mahkemeye çıkarılır. Sivil polis sorgulama esnasında iki kişiye de iftiralar atar. “Rezil Köpek” adlı karakter, savunmasını yaparken, yargıya şu eleştirileri yöneltir:

“Ne var ki polis şikâyetçi olunca, savcı otomatik olarak harekete geçer, kamu davası açılır. Biz şikâyetçi olunca, dilekçe yazmamız, avukat tutmamız, özel dava açmamız gerekiyor. Kaldı ki dediğim gibi bütün polisler, polise tanık olur. Vatandaş ise başına gelenleri kanıtlamaya tanık bulamaz.”[11] (s. 75)

Polisin şikâyetçi olmasıyla sade bir vatandaşın şikâyetçi olması arasında bir fark olduğunu söyleyen kahraman, yargı mensuplarının kolluk görevlilerini sade vatandaşlara karşı koruduklarını dile getirir.

Kemal Kırlangıç’ın Kanlı Hamur (1972) romanında köyün ağası Bedir Bey’in, ırz düşmanı oğlu Nadir, köyde Bekçi Emmo’nun gelini Zeli’ye kayınpederinin evde olmadığı bir zamanda tecavüz etmek ister. Gelin karşı koyunca Nadir onu öldürür. Olayı soruşturmaya gelen Savcı ve beraberindeki heyet, suçlu olarak gelinin kayınpederini gözaltına alır:

“Yazıldı, çizildi. Sonra Nadir Bey’le savcı köye dek çıktılar. Nadir sandığı açtı. İçinden bir yağlı beze dolalı tabancayı çıkardı. Savcıya uzattı. Bu ikinci tabancaydı. Bir ruhsatla üç tabanca almışlar… Birlikte incelediler.

‘Bununla yakında ateş edilmemiş.’dediler. Herkesi dışarı çıkardılar. Sonra Emmo’yu çağırıp kelepçeyi ona taktılar… Ağıtlar, sövgüler, yergiler arasında Emmo’yu jipe attılar, götürdüler.

Varlığın kullara kulluk yaptırdığı sürece suçsuzlar zindanlara atılacak, suçlular söz sahibi olacaktı… Tapu, kişilere en geniş yetkiler verdikçe yasa da uygulama da varsıllardan yana olacaktı… Taa halk egemenliği kurulana dek…[12] (s. 223-224)

Romanın bu bölümünde de görüldüğü üzere adaletle yargılamanın yapılmadığı durumlarda savcı ve hȃkimler olayı istedikleri gibi rapor etmektedir. Bu raporlar bazen gerçek suçluyu mazlum, masum olan bir insanı iftirayla karşı karşıya bırakarak onu suçlu ilan etmektedir.

Sermet Muhtar Alus’un Onikiler adlı romanının ana karakteri Arap Abdullah adlı kabadayı, hukuk kurallarını, mahkemeleri ve polisi önemsemeyen biridir. O, sahip olduğu nüfuzla işlediği suçları, karıştığı kanun dışı olayları örtbas edebilecek bir güce sahiptir:

“Kurnaz ve girgin dedik, nüfuzlu kimselere çatkınlığını da (yüz vermediğini de) söyledik… Tabiî hepsiyle canciğer, kuzu sarması olmuş. Borusunu öttürdükçe öttürmeye başlamış… istediği kadar cam, çerçeve indirsin; duvar, tahta aşsın; kafa yarsın, göz çıkarsın, adam bıçaklasın; kapı baca ona kapalı.

Bir yerde belalık çıkardı mı etraftakilerin hepsi fare deliği bir paraya. Devriye, polis, bekçi gelip de Abdullah’ı gördü mü saniyesinde oracıktan yallah tornistan… Kimvurduya gitti bitti.[13] (s. 34)

Erdal Öz, Yaralısın (1974) romanında Erdal Öz, cezaevindeki hukuksuzlukları mahkeme salonlarına taşır. Romanda anlatıcı, evinden ansızın alınıp cezaevine götürüldüğünü burada işkencelerle işlemediği suçların kendisine kabul ettirilmek istendiğini ve cezaevinde yasaların geçmediğini anlatır:

“Buranın neresi olduğunu biliyor musun?’

‘Hayır.’

‘Her türlü yasanın, her türlü denetimin dışında bir yerdesin şu anda. Allah düşürmesin bir kere; ama düşürdü mü, Allah da karışamaz; biz karışırız. Anlıyor musun ne demek istediğimi?[14] (s. 97)

Hukukçu yazarlar, romanlarında hukukçulara yönelik genellikle olumsuz bir eleştiri sergilerler. Yargılamanın ilk aşamasından itibaren gerek kolluk kuvvetlerinin şüpheliyi gözaltına almaları gerekse sorgulama süreci son derece hukuk dışı yöntemlerle gerçekleştirilir. Yargılamada, hâkim ve savcıların zanlıların kişilik haklarına saygı duymadıkları, onların sosyal haklarına aldırmadıkları ve zanlılara yapılan haksızlıklara göz yumdukları da göze çarpar. Yargı erki içinde görev alan kişilerin çoğunlukla zanlılara haksızlık edenlerle işbirliği içinde bulundukları ve çevrede nüfuzlu kişilerin etkilerinde kaldıkları da eleştirilir.

İşkence, modern çağın yaşayan utanç kavramlarından biri olarak romanlarda da yerini bulur. İnsan haklarına saygı, başta “yaşam hakkı” ve “fikir özgürlüğü” olmak üzere, anayasalarla, açık ve seçik hukuksal güvencelerle korunmasına rağmen hem gerçek hayatta hem romanlarda şüpheli veya mahkȗmların insan onuruna yakışmayacak muamelelere tâbi tutulmaları hatta bazılarının gördükleri bu işkenceler karşısında hayatlarını kaybetmeleri yazarlarının yargı sistemine dair düşüncelerinin en açık kanaatini yansıtır.

Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu’nun Karlı Dağlar (1945) romanında Fehim, tutuklu olan mahkûmu konuşturmak amacıyla ona işkence etmek ister. Bu isteğini yüzbaşına kabul ettirmek için ısrar eder:

“ –   Herifi okşamalıyız Yüzbaşım, diye bağırdı, şu senin kamçıyı ver bana!…

  • Bırakayım zavallıyı sana da, kamçıyı parçalayasın üzerinde değil mi?… Yarın iş Binbaşı Dolara’nın kulağına gider. Mesele derhal konsoloslara akseder,… başımız beyhude bin derde girer; yapmak istediğimiz iş de yarıda kalır… Hem ben şahsen dayak ve işkenceye aleyhdar bir adamım dedim ya.”[15] (s. 4-5)

Hukuk kurallarına göre tutuklanmış ya da gözaltına alınmış bir insanın sorumluluğu devlete aittir. Birçok anayasa maddesi gözaltında ya da tutuklu olan birine eziyet veya işkence yapılamayacağını vurgular.

İlhan Tarus’un Hükümet Meydanı (1962) romanında Kitapçı Kerim’in oğlu Faruk, askeri okuldan mezun olmuş ve Kuva-yi Milliye hareketine destek verenlerdendir. Çapulcular, ona oğlunun yerini söyletmek için işkence ederler. İşkenceleri ise Şeref adlı bir bozguncu yapar:

“Kerim efendiyi hükûmet konağının bodrumundaki işkence odasına atmışlar, ayaklarına zincir vurmuşlardı. Şeref’in âdetiydi. Birkaç zaman dokunmazdı. Kertenkelelerle, yeşil örümceklerle baş başa bırakırdı söyletmek istediği adamları.” [16](s. 121)

Bir insanı hapishane ortamına koyarak çeşitli işkenceler vasıtasıyla ondan bilgi alma faaliyeti sadistçe bir tutum olup bir davranış biçimi olarak eski zamanlardan bugüne uygulana gelmektedir.[17]

 

Çetin Altan’ın Bir Avuç Gökyüzü (1974) romanının ana karakteri cezaevinden yeni çıkmış biridir. Tahliyesinin ardından henüz sekiz ay geçmesine rağmen hakkında çıkarılan üç yıllık tutuklama kararı, sonradan sekiz yıla uzatılınca bir dönemler içeride şâhit olduğu işkenceleri hatırlar:

“Ve cezaevi gecesinde, koğuştaki mahkûmlar sayıklıyorlardı.

  • Ah anam ah…
  • Allah yandım… Allah…
  • Vurma… Vurma bana…[18] (s. 18-19)

Çetin Altan’ın roman boyunca okuyucuya vermek istediği mesaj, modern bir devlet eliyle suç işlenemeyeceği; yani bir zanlıya veya mahkȗma işkence edilmeyeceğidir. Devlet’in kuşkulandığı için vatandaşını türlü işkencelerle konuşturma hakkı yoktur.

Çetin Altan’ın Büyük Gözaltı (1972) romanında anlatıcı / yazar roman boyunca işlemediği suçlardan dolayı sorgulanır. Sorgulama sırasında, kendisine yöneltilen suçlamaları kabul etmediği takdirde yaşayacağı işkenceleri hatırlar:

“İşkence odasının duvarları beyaz badanalıydı… Söyleyin kimi öldürdünüz?

Biliyordum, sonunda nasıl olsa söyleteceklerdi kimi öldürdüğümü… Önce dövecekler, sonra çırılçıplak soyarak ellerimi ayaklarımı bağlayacaklar ve hayâlarımdan elektrik akımı geçireceklerdi…

Ve sabaha karşı kurşuna dizmeye götüreceklerdi. İşkence odasından ancak ölüme gitmek için çıkılırdı.”[19] (s. 12-13)

Yukarıdaki alıntılarda da görüldüğü üzere karşısındakine işkence yapan işkence memurlarının kendi eylemlerinde dini ölçüt olarak kabul etmezler. Yaptıkları zulümlerin, insan onuruna yakışmayan davranışları millî ve dinî bir görev olarak algılarlar. Yazar, aslında yaşadıklarından hareketle kurguladığı bu romanı bir anlamda otobiyografik romana dönüştürür. İncelenen romanlardan da görüldüğü üzere hukukçu yazarlar, yazdıkları romanlarda işkence suçuna sıkça yer verirler. Hukuk kurallarına aykırı bir tarzda gerek gözaltı gerekse tutuklandıktan sonra zanlı ve suçlulara işkence yapıldığı yazarlar tarafından dile getirilmektedir. Bazı yazarların gerçek hayatlarında tanık oldukları olaylardan yola çıkarak realist gözlemlerle okuyucuyla paylaştıkları bu işkencelerde ayrıntılı tasvirlere yer verilir. Bu işkencelerin özellikle son dönem romanlarında resmî otoritenin bilgisi dahilinde uygulandığı da yazarlar tarafından öne çıkarılan bir husustur.

KAYNAKÇA

Altan, Çetin Bir Avuç Gökyüzü, Bilgi Yayınevi, İstanbul, 1974.

Altan, Çetin, Büyük Gözaltı, İnkılâp Yayınları, İstanbul, 1999.

Altan, Çetin, Viski, Hür Yayın ve Ticaret A.Ş., İstanbul, 1978.

Alus, Sermet Muhtar, Onikiler,  İletişim Yayınları, İstanbul, 1999.

Aral, Vecdi, Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1985.

Arslan, Zühtü, “Devletin Hukuku, Hukuk Devleti ve Özgürlük Sarkacı”, Doğu Batı, S. 13, Kasım 2000.

Arzu, Cemal, Seydoş, Kuğu Yayınları, İstanbul, 1976.

Bilge, Necip, Hukuk Başlangıcı, Turhan Kitapevi, Ankara-1995.

Burhan Cahit, Dünkülerin Romanı, Kanaat Kütüphanesi, İstanbul, 1934.

Demir, Recai, Burhan Cahit Morkaya’nın Romanlarında Sosyal, Siyasi ve Kültürel Meseleler, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2010.

Erdoğan, Mustafa, “Hikmet-i Hükümet’ten” Hukuk Devletine Yol Var mı?”, Doğu Batı, S. 13, Kasım 2000.

Gündoğdu, Ali Osman, “Albert Camus ve Başkaldırma Felsefesi”, Birey yayıncılık, İstanbul 1995.

Güriz, Adnan, Hukuk Felsefesi, Ankara Üniversitesi Huk. Fak. Yayınları, Ankara-1996.

Hatemi, Hüseyin, “İslam ve Demokrasi”, Yeni Dergi, S. 11, Mart-Nisan, İstanbul 1997.

Karaalioğlu, Seyit Kemal, Ansiklopedik Edebiyat Sözlüğü, Bilim ve Kültür Eserler Dizisi, İstanbul,1983.

Karakurt, Esat Mahmut, Ömrümün Tek Gecesi,  Bilgi Yayınevi, İstanbul, 2009.

Kıllıoğlu, İsmail, Edebiyat ve Suç,  Akabe Yayınları, İstanbul 1988.

Kırlangıç, Kemal, Kanlı Hamur, Öztürk Matbaası, Ankara, 1972.

Kırlangıç, Kemal, Politik Yargı ve Devlet Güvenlik Mahkemeleri, İmece Yayınları, İzmir 1992.

Meltem Nizamoğlu, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi İle Karşılaştırmalı Olarak İç Hukuktaki Tutuklama Nedenleri, Marmara Üniversitesi, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kamu Hukuku Anabilim Dalı, Nevşehir, 2000.

Mumcu, Ahmet, Küzeci, Elif, İnsan Hakları ve Kamu Özgürlükleri, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 2005.

Ogur, Erol, İlhan Tarus’un Hayatı ve Edebi Eserleri Üzerinde Bir Araştırma, Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Afyonkarahisar, 2007.

Özkaleli, Ferit Murat, Talking Turkey: The Turkish Parliament in Two Iraq Wars, University of Colorado, Department of  Political Science, Doctor of Philosophy Thesis, Colorado, United States, 2006.

Sancar, Mithat, “Şiddet, Şiddet Tekeli ve Demokratik Hukuk Devleti”, Doğu Batı, S. 13, Kasım 2000.

Sarıkaya, Reşit, “Türkiye’de Siyasal Kültür ve Demokrasi”, Akademi, S. 2, Ankara 1998.

Süphandağı, İsmail,  Batı ve İslam Arasında Oryantalizm, Gelenek Yayınları, İstanbul, 2004.

Tanilli, Server, Devlet ve Demokrasi, Alkım Yayınları,  2007.

Tarus, İlhan, Duru Göl, Dost Yayınları, Ankara, 1958.

Tarus, İlhan, Hükümet Meydanı, Ak Kitabevi, İstanbul, 1962.

Tarus, İlhan, Yeşilkaya Savcısı, Varlık Yayınevi, İstanbul, 1955.

Tecim, Erhan, Cezaevlerinde Dini Yaşantı ve Din Algısı: Konya Örneği, Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya, 2006.

Tepedelenlioğlu, Nizamettin Nazif, Karlı Dağlar, Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1945.

Tezcan, Durmuş, Mustafa Ruhan Erdem, R. Murat Önok, Ceza Özel Hukuku, Seçkin Yayınları, Ankara 2006.

[1] Vecdi Aral, Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine, Filiz Kitabevi, İstanbul, 1985, s. 26

[2] Necip Bilge, Hukuk Başlangıcı, Turhan Kitapevi, Ankara-1995, s.141

[3] Kasım Akbaş, Eleştirel Hukuk Çalışmaları Hareketi,  (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Kamu Hukuku Ana Bilim Dalı, Eskişehir, 2005

[4] Kemal Kırlangıç, Politik Yargı ve Devlet Güvenlik Mahkemeleri, İmece Yayınları, İzmir 1992, s. 2

[5] İlhan Tarus, Yeşilkaya Savcısı, Varlık Yayınevi, İstanbul, 1955, (Alıntılar bu baskıdandır.)

[6] Burhan Cahit, Dünkülerin Romanı, Kanaat Kütüphanesi, İstanbul, 1934, s. 91

[7] Recai Demir, Burhan Cahit Morkaya’nın Romanlarında Sosyal, Siyasi ve Kültürel Meseleler, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2010, s. 263

[8] Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu, Karlı Dağlar, Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1945 (Alıntılar bu baskıdandır.)

[9] Esat Mahmut Karakurt, Ömrümün Tek Gecesi,  Bilgi Yayınevi, İstanbul, 2009 (Alıntılar bu baskıdandır.)

[10] Çetin Altan, Bir Avuç Gökyüzü, Bilgi Yayınevi, İstanbul, 1974 (Alıntılar bu baskıdandır.)

[11] Çetin Altan, Viski, Hür Yayın ve Ticaret A.Ş., İstanbul, 1978 (Alıntılar bu baskıdandır.)

[12] Kemal Kırlangıç, Kanlı Hamur, Öztürk Matbaası, Ankara, 1972(Alıntılar bu baskıdandır.)

[13] Sermet Muhtar Alus, Onikiler,  İletişim Yayınları, İstanbul, 1999 (Alıntılar bu baskıdandır.)

[14] Erdal Öz, Yaralısın, Can Yayınları, İstanbul, 1996  (Alıntılar bu baskıdandır.)

[15] Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu, Karlı Dağlar, Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1945, (Alıntılar bu baskıdandır.)

[16] İlhan Tarus, Hükümet Meydanı, Ak Kitabevi, İstanbul, 1962, (Alıntılar bu baskıdandır.)

[17] “Hapishanenin acı vermekten alınan sadistçe zevkin meşru bir biçimi olduğu da söylenebilir. Ancak işkence biçiminde acı bile bir “ölçülülük” ilkesini saklayabilir. Nietzsche’nin önerdiği gibi sadizm “yasal eşdeğerlilik” kavramına çevrilebilir. Bu durumda suçlular, bir depozito ya da rehin olarak kendilerine ait olan bir şey verirler: Örneğin özgürlüklerini, bedenlerini, hatta canlarını. Eski toplumlarda alacaklılar borcun miktarına uygun ve denk düşecek şekilde borçlunun bir uzvunu ya da etlerinden bir parçayı kesebiliyorlardı, “kısa bir süre sonra, uzuvlar ve beden parçalarının değişim değeri kesin olarak hesaplanıp yasaya bağlandı.” (Vincenzo Ruggiero, Edebiyat ve Suç, Everest Yayınları, İstanbul, 2009, s. 210)

[18] Çetin Altan, Bir Avuç Gökyüzü, Bilgi Yayınevi, İstanbul, 1974, (Alıntılar bu baskıdandır.)

[19] Çetin Altan, Büyük Gözaltı, İnkılâp Yayınları, İstanbul, 1999, (Alıntılar bu baskıdandır.)

 

MEDRESE – TEKKE ÇATIŞMALARI EKSENİNDE RİND VE ZAHİD TİPLERİ

Nurullah ULUTAŞ*

İsmail SÜPHANDAĞI**

ÖZET:

Klasik İslam medeniyeti, ilim ve irfan temelleri üzerinde yükselir. İlim, akla öncelik verirken irfan, gönlü esas alır. İlim ehli; âlim, irfan ehli ise arif olarak adlandırılır. Âlimler, kurumsal olarak medrese geleneğine bağlı iken arifler, tekke geleneğinden ilham alırlar. İlki akıl yürütme üzerinden ilahi hakikate bir yakınlaşma seyrini önemserken ikincisi aşk temeli üzerinden bir din yorumu yapar ve bu din yorumunu güncel hayata yansıtır. Yukarıda karşıt gibi görünen bu iki kavram, farklı iki din yorumu olarak gerek edebiyat gerekse politik ve dini yaşantı içinde rind ve zâhid tipleriyle açığa çıkar. Zâhid tipi genelde medrese ehli olup yaşantısını Kur’an ve sünnet ekseninde sürdüren, dinin va’zettiği emir ve yasakları İslam fıkhının hükümlerine göre hayatına aksettiren kimsedir. Bu tip, ibadetlerinde takvayı esas alır. Rind tipi yorum bilgi üzerine kurulu bir düşünce sistematiğine sahiptir. Meyhane, şarap, saki, kadeh gibi sembol ve mecazlarla örülü bir âlem tasavvuruna sahip olan bu tip, medrese ehli tarafından hakikati yozlaştıran, onu sulandıran, dinî kendilerine uydurmak için mecaz, tevil ve sembolleri kullanan kimseler olarak tanımlanır.

Bu bildiride rind ve zâhid tipinin Divan şiirine yansıması yapısöküm tahlil metoduyla ele alınacak, beyitlerde yer verilen bu iki tipin sosyolojik ve felsefi boyutları sorgulanacaktır.

Anahtar Sözcükler: Türk Edebiyatı, Rind, Zâhid, Medrese, Tekke, Yapısöküm.

 

GİRİŞ

Genelde İslam,  özelde Osmanlı Divan şiirinde medrese – tekke çatışmalarının doğurduğu zâhid – rind tipleri şairler tarafından yoğun olarak işlenmiştir. Bu metin, bildiri düzeyinde ele alındığından bu tiplerin geçtiği tüm beyitlerden ziyade farklı şairlerden birkaç beyitle konu işlenmiş olup okuyucuya bir fikir verme amacı güdülmüştür.  Bu iki kavramın şiire yansıyan boyutlarını işlemeden önce sözlük anlamlarına bakmanın faydalı olacağı kanaatindeyiz. Zâhid-zühhad: a- dünyaya rağbet etmeyen dünyadan yüz çeviren el etek çeken. Kendini bütünüyle ahirete ve hakka veren mala mülke, makama ve şöhrete değer vermeyen, dünya ile ahiret arasında tercih yapmak gerektiği zaman ağırlığını daima ahiretten yana koyan takva ehli olan kişiyi karşılarken Şairlerin genellikle tercih ettiği ikinci anlamıyla, “ham sofu, ham ruhlu, pişmemiş, olgunlaşmamış, dinin özünden habersiz şekilci ve zahirci kişi. Arif ve âşık olmayan kimse.”[1]  Rind ise, “Halkın hakkındaki söylediklerine aldırmadan, gönlünce hareket eden keyfince davranan içi irfanla süslü ilimle dolduğu halde halktan biri gibi sade yaşayan hâkim bilge kişi. Rıza mertebesine erdiği için herşeyin ilahi takdire göre meydana geldiğini bilen bunun şuur ve idrakine eren kâmil insan. Rindler daha çok Melamiler ve kalenderiler gibi gelenek ve göreneklere aldırmadan geniş bir hürriyet ve gönül rahatlığı içinde yaşarlar.” Şeklinde ele alınmıştır.[2] Bu iki kavram en belirgin biçimde Fuzuli’nin Rind ü Zâhid eserinde alegorik tarzda ele alınmaktadır. Fuzulî’nin Rind ü Zâhid adlı eseri, iki farklı algı biçiminin karşılaştırılması üzerine kurulur. Varlığı aynı kaynaktan beslenmek suretiyle iki farklı yorum üzerine bina eden rind ile zâhid tipleri, iki farklı bakış açısını olduğu kadar biri diğerine zıt olan iki farklı karakter yapısına da gönderme yapar.

Rind ve zâhid tiplerinin sadece İslam düşüncesine münhasır kılınması doğru kabul edilmez. Gerek Batı gerekse kadim Doğu’nun sanat ve tefekkür hayatında bu iki tip, karşılığını hayatta bulan canlı birer örnektir. Gerek Çin gerekse Hint düşüncesinde de bu iki tipin canlı örneklerine hem sanat hem de tefekkür metinlerinde sıkça rastlanır. Aynı durum Batı edebiyatları için de geçerlidir. Sanatın doğasında bir tür diyalektik olduğunu söyleyen Nietzche’ye göre, eski Yunan, kültür ve sanatı bu diyalektik üzerine kurulur. Nietzche’ye göre bu sanat bir kutbuyla Apollon, öteki kutbuyla Dionnysos olarak belirlenir. Bu ikincisi nizamsızlık, dünya hazları, epiküryen anlayış, yaşama sevinci, şehvet, ihtiras, çılgınlık, kendinden geçme doludizgin yaşamadır.  Birol Emil, bu ikincisini rind tipine yakın bulur. Bu ikinciyi şevk ve cuşiş kelimeleriyle karşılarken birincisini hikmet olarak düşünür. [3]

Zâti,  aşağıdaki beyitte, âşıkın makamını arş’dan da yüce olduğunu iddia eder:

Zâhidâ gözüni aç ışk ile gir meydâna

Âşikun menzilini Arşdan a’lâ gördüm

(Ey sofu! Gözünü aşk ile aç. Meydana gir. (Zira) ben âşıkın makamını arşdan da yüce gördüm)[4]

Aşkı öne çıkaran Zâti, zâhide, kapalı olan gözünü aşk ile açmasını önerir. Âşıkın makamı arşdan da yücedir Zâti’ye göre. Aşk gözü kapalı olduğu için hakikati fark edemeyen zâhid, şaire göre aklı önceleyen bir zavallıdır.

Ruhi, aşağıya alıntılanan beytinde şöyle der:

Sanman bizi kim şire-i engûr ile mestuz

Biz ehl-i harâbâtdanuz mest-i Elest’üz

(Sanmayın ki biz üzüm suyu ile sarhoşuz. Biz harabat ehlindeniz ve elest meclisinin sarhoşuyuz.)[5]

Ruhi, kendilerinin üzüm suyu ile sarhoş olduklarını düşünen zâhidlere seslenir. Rind ehlinin üzüm suyunun sarhoşu değil de elest meclisinin sarhoşu olduklarını belirtir. Elest meclisi; Allah’ın bütün ruhları bir araya toplayarak “Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Diye sorduğu, ruhların da: “Evet, öyledir.” Şeklinde cevap verdikleri meclistir. (Kur’an-ı Kerim: A’raf, 172)[6] Elest meclisinde verilen ‘evet’ cevabı, Kur’an’a göre yerlere ve göklere verilip de alınmayan emaneti üstlenmek anlamına gelir. Bu ise bir bakıma başa bela alma şeklinde yorumlanır. Bela ile beli sözcükleri arasındaki fonetik yakınlıktan ziyade şair, elest meclisinde verilen ‘evet’ cevabının insan için ağır bir yük olduğuna telmihte bulunur. Sezayi-i Gülşenî, zâhid ile rind tipinin farkını kesret ile halvet arasındaki farkla ortaya koyar.

Sanma ey zâhid bizi kim âlem-i kesretteyüz

Dîde-i cân ile bak kim yâr ile halvetteyüz..

(Ey zâhid! Sanma ki biz kesret âlemindeyiz. Gönül gözü ile bak ki biz yar ile halvetteyiz.)[7]

Şair, zâhidi kesret içinde görür. Kesret tasavvufta, çokluk alemine tekabül eder ve vahdet kavramının zıddıdır. Buna göre kesret; varlıkların var oluşlarını kendilerinden bilmek ve onları müstakil varlıklar olarak kabul etmektir. Vahdet ise bütün varlıkların varlığını Allah’ın varlığında bilmektir. [8] Rindlerin zâhidlere karşı kendilerinde bir üstünlük görmelerinin sebebi, zâhidliğin rindliğe doğru giden yolun başlangıcı olduğunu düşünmeleridir. “Zühd ve zâhid başlangıcı, irfan ve ârif kemali ifade etmiştir. Zâhid zahirperesttir, ârif hakikatperesttir.” [9]

Şeyhül İslam Yahya, zâhid ve rindin her birinin kendi yollarını seçmede özgür bırakılmış olduklarını tesbih ve mey imgeleriyle belirtir:

Birisi sübha aldı ele biri câm-ı mey

Gûya ki rind ü zâhidi tahyîr itdiler.

(Birisi eline teşbih aldı diğeri de şarap kadehini; sanki rind ile zâhidi dilediklerini seçmede serbest bıraktılar. ) [10]

Şair, bu beyitte her iki yolun da sonunda vahdet makamına eriştikleri fikrindedir. Ancak ilahi hakikate yakınlaşma noktasında bu iki yolun bir iradi tercih meselesi olduğunu ima eder. Nitekim Fuzulî de Rind ü Zâhid adlı eserinde zâhid ve rind tipinin sonunda teklik mertebesine ulaştığını ortaya koyar. [11] Gerek tasavvufta gerekse takva ehlince kişinin kendi ibadetine güvenmesi sakıncalı bir durum olarak görülür. Bu durumu gençlik hâline nispet eden şair, bu tavrın gençlik tecrübesizliğinin verdiği bir cehalet olduğunu ima eder. Cahil, ârifin mukabilidir. [12]

Yunus Emre, dost ile el ele verebilmenin yolunun aşktan geçtiğini belirtir:

Yunus’a korku ne var zâhid ayıd ol günde

Külli aklı koyalım ışk ile hem- dest olalım.

(Söyle bakalım softa, Yunus neden korkacakmış. (Gel de) bütün aklı bir yana atalım, Dostla el ele verelim.) [13]

Şair, bu beyitte akıl ile gönül arasında bir ikilem ortaya koyar. Tasavvufa göre akıl, yalnız görülen alemi kavrayabilen, görünenin ötesine uzanamayan bir yeti olarak ele alınır. Hakikatin görünenin arkasında olduğuna inanan rind ehli, bu yüzden aklı bir tedbir mesabesinde görür. Oysa zâhide göre akıl, Allah’ın insan bedenine öz olarak yerleştirdiği ruhani bir cevher olup hak ile batılı, iyi ile kötüyü, güzel ile çirkini ayırt etmeye yarar. Kelam ehline göre bütün bilginin kaynağı akıldır. Bu görüş ise medrese ile tekke; ulema ile mutasavvıf çekişmesini doğurmuştur. [14]              Her ne kadar zâhid küçümsense de dinin özünün ibadet üzerine kurulu olduğu tüm fakihlerce ortak bir kanaat olarak dile getirilir. [15]

Nesimi, zâhid’in riyakâr davranışlarından ötürü ibadetlerini bile heba ettiğini söyler:

Zî-i zâhid zühd ile zeyn etti tac u hırkasın

Batını oldu mülevves zikrini kıldı heba.

(Ne yazık ki, zâhid (gösteriş yaparak) tacı ve hırkasıyla zühd ehli olduğunu göstermeye çalışarak içini kirletti ve zikrini (ibadetini) heba etti.) [16]

Ahmet Paşa, zâhidin,  rindde tecelli eden ilahi nuru göremediğini ifade eder:

Hüsni kandilin uyarmış nur-i hakdan nar- ı ışk

Zâhida inkar-ı nur-ı zül-celal itmek neden

(İlahi nurdan yansıyan aşk ateşi, yüzünü nurlandırmışken ey zâhid, (rindin yüzüne) tecelli eden Allah’ın nurunu inkâr etmek nedendir?) [17]

Şaire göre ilahi nur, rindin yüzüne tecelli ettiği halde zâhid, bunu inkâr ederek bir anlamda küfre girer. Rind ehli, şekilden çok manaya önem verir. Âşığın yüzünde ilahi nurun tecellisi, gönül gözüyle anlaşılabilecek bir özellik olarak ele alınır. Zâhid, bunu fark edemeyen kişidir.

Aşkı merkeze alan rind söylemine yönelik genel eleştiriler, bu geleneğin İslam’dan önce kadim Doğu düşüncesiyle olan ilişkisidir. Hint düşüncesinde ‘om’, tasavvuftaki aşkın karşılığı olarak görülebilir. Nitekim ‘om’, güneşin altında ve üstünde olan her şeyi içine alır. Kapsayıcılık arttıkça varlığın tümünü ifade eden kavramın soyut yanı da artar.  Rind ehli “om” yerine  “hu” sözcüğünü koyar. Hz. İsa’nın (as.) havarileri ise Hinduların metafiziksel para kesesi olan ‘om’un yerine herşeyi içine alan ahlaki bir kategori olan ‘aşkı’ yerleştirirler. St. Augustine’in ‘Allahı sev, sonra ne istersen yap’ sözü, herhangi birinin herhangi bir vesileyi haklı göstermek için kullanabileceği bir hüküm haline ulaşır. Bu durumda Hint düşüncesindeki ‘om’ kavramı ile sufizmdeki ‘aşk’ arasındaki benzerlikten söz edilebilir.  Gayrimüslimler, şeriatı en fazla kapsayıcılık yönüyle eleştirmişlerdir. Kapsayıcılık, mükemmelliği içerir; ama bu husus, dinin yücelik ve eşsizliğinin işaretidir.   Gerek Hint düşüncesinde ‘om’, gerek Hıristiyanlıktaki ve sofizmdeki aşk, birbirine benzer. Böyle bir sapmanın en belirgin ifadesi olarak zühdün ilk zamanlar tasavvufun karşılığı olarak kullanılmış olması gösterilebilir. İbadet her ne kadar dinin özü ve olmazsa olmazı olarak görülse de salt ibadete dayalı bir anlayışı, dine aykırı olmayan başka değerlerin yok sayılması sonucunu doğurmamalıdır. [18]

SONUÇ

                Zâhid ile rind tipi, gerek edebiyat gerekse düşünce dünyasında karşıt iki kutup olarak görülür. Yukarıdaki şiirlerde rind tipinin zâhid tipine yönelik eleştirileri öne çıkarıldı.  Benzer şekilde zâhid ehlinin rind ehline yönelik düşünceleri ise kelâmî düzlemdedir. Aşkı merkeze alan ve gönülle Allaha yakınlaşmayı amaçlayan rind tipi, aslında kendini haklı çıkaran ilmi delillere sahip değildir. Daha çok, bizi bizden olmayan anlamaz, gibi sübjektif yargılarla zâhid tipini eleştirir. Zâhid ehli ise aklı merkeze aldığından eleştirilerini düşünsel bir birikime dayandırır.  Metnin giriş bölümünde dile getirildiği üzere, Nietzche,  sanatın temelinde bir diyalektik olduğunu söyler.  Dinin özünün ibadet olduğu noktasını ısrarla nazara veren zühd ehli, bir anlamı da kulluk demek olan emaneti yüklenmek için gerekli sorumluluğu yüklenmeye gayret eden bir tip olarak kendini belli eder. Rind ehli ise bir şekilde engellenemeyen ve birçok sapmayı içeren sorumluluktan kaçma eğilimi ile gönlü aklın öncesine alır. İbadeti salt mana ile sınırlı kılıp takvayı geri plana almak ne denli kabul görmüş değilse dini salt ibadet temelli görüp başka bir değere yer vermeme de aynı şekilde kabul görmemiştir.

 

KAYNAKÇA

Ahmet Paşa Divanı, Haz: Ali Nihat Tarlan, MEB Yayınları, İstanbul, 2005.

Cengiz, Halil Erdoğan, Divan Şiiri Antolojisi, Bilgi Yayınevi, İstanbul 1983.

Eyüboğlu, İsmet Zeki, Divan Şiiri -2, Say Yayınları, İstanbul 1994.

Fuzulî, Rind ile Zâhid, Çev: Hüseyin Ayan, MEB, İstanbul, 1993.

Gündoğdu, Mehmet Kemal, Müştak Baba Divanı, Milli Eğitim Bakanlığı Yay., İstanbul, 1997.

Kara, Mustafa, Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, Dergah Yayınları, İstanbul, 1995.

Kılıç, M. Erol, Sufi ve Şiir, İnsan Yay. İst. 2004.

Kurnaz, Cemal, Hayâlî Divanı’nın Tahlili, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları,  Ankara, 1996.

Mengi, Mine, Divan Şiiri Yazıları, Akçağ Yayınları, Ankara, 2010.

Muhammed Abduh, Tevhid Risalesi, Fecir Yayınevi, Çev: Sabri Hizmetli, Ankara 1986.

Mutaharri, Murtaza, İnsan-ı Kâmil, Çev: Şeyhmus Okur, Akademi Yayınları, İstanbul, 1989.

Nesimi, Divan, Hazırlayan: Hüseyin Ayan, Akçağ Yayınları, Ankara, 1990.

Pala, İskender, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, İstanbul, 2010.

Soykun, İ. Hilmi, Unutulmaz Mısralar, Sönmez Yayınları, İstanbul, 1968.

Şentürk,  Ahmet Atilla, Klasik Osmanlı Edebiyatı Tiplerinden Sufi yahut Zâhid Hakkında, Enderun Kitapevi, İstanbul, 1996.

Tatçı, Mustafa, Yunus Emre Şerhleri, MEB Yayınları, İstanbul, 2005.

Uludağ, Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Marifet Yayınları, İstanbul, 1995.

*Yrd. Doç. Dr., Muş Alparslan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, nurullahulutas@gmail.com

** Okutman, Muş Alparslan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü, sdagi1970@gmail.com

[1] Süleyman Uludağ, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Marifet Yayınları, İstanbul, 1995, s. 437-438

[2] Süleyman Uludağ, a.g.e, s. 581

[3] İsmail Süphandağı, Şiir ve Mutlak, İz Yayınları, İstanbul,1999, s. 47-48

[4] Halil Erdoğan Cengiz, Divan Şiiri Antolojisi, Bilgi Yayınevi, İstanbul, 1983, s. 330

[5]Halil Erdoğan Cengiz, a.g.e., s.234-238

[6]Süleyman Uludağ, a.g.e.,  s. 99

[7]Sezayi-i Gülşenî, Divan, Haz. Şahver Çelikoğlu, Yazı Yayıncılık, İst. 1985 s. 96

[8]İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, İstanbul 2010, s. 267

[9]Mustafa Kara, Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, Dergah Yayınları, İstanbul, 1995, s. 115

[10]Halil Erdoğan Cengiz, a.g.e., s. 508-509

[11]Fuzulî, Rind ile Zâhid, Çev: Hüseyin Ayan, İstanbul 1993, s. 104

[12]Mustafa Tatçı, Yunus Emre Şerhleri, MEB Yayınları, İstanbul 2005, s. 162

[13]İsmet Zeki Eyüboğlu, a.g.e.,  s. 199

[14]İskender Pala, a.g.e.,s. 15-16

[15]Halil Altuntaş, İslam’da Din Hürriyetinin Temelleri, Diyanet İşleri Başkanlığı Yay. Ankara 2000, s. 84-122

[16] Nesimi, Divan, Hazırlayan: Hüseyin Ayan, Akçağ Yayınları, Ankara, 1990, s. 72

[17] Ahmet Paşa Divanı, Haz: Ali Nihat Tarlan, MEB Yayınları, İstanbul, 2005, s. 338

[18] Murtaza Mutaharri, İnsan-ı Kâmil, Çev: Şeyhmus Okur, Akademi Yayınları, İstanbul 1989, s. 43-45

FELSEFÎ BIR GEREKÇEYLE ÖLÜMÜ ESTETIZE ETME SANATI:

ROMAN VE İNTİHAR

Nurullah ULUTAŞ*

ÖZET

 

İnsanoğlunun yaşamının sonlanmasında üç temel yoldan biri olan intihar eylemi, şüphesiz ki felsefî boyutu da olan bir ölüm tarzı olarak sanat eserlerine yansır. Birçok düşünüre göre insan, “varlığının çobanı”dır. Bu “çobanlığa” onu tutsak eden yaşama güdüsüdür. Nietzsche, Camus ve onları izleyenler intihar terminolojisini “hiçliğin hürriyeti” olarak betimlerler. Onlara göre her şey “hiçlik”tir. Onlar intihar eden kimsenin kendi varlık evrenini kesinlediğine inanır. Felsefi anlamda intihar: “ Öldürmenin ikinci betimlemesi, sujenin kendi özvarlık alanını, buyruğu ile yok sayarak kendi iktidarına son vermesidir. “Us- içi” öldürmeye yönelmiş bir hesaplaşmadır. Sartre da intiharın yaşamın “saçmalığa” batmasına neden olan bir “saçmalık” olduğuna inanır. O insanın hayatta lüzumsuz bir ihtiras olduğuna inanır ve adeta bir köşede terk edildiğini düşünür. Ona göre saçma bir dünyada yaşayan insanın hayatı da saçmadır. İnsan dünyada suni ve iğreti olarak mevcuttur. İnsan kâinatın bir köşesine atılmış ve adeta terk edilmiştir.  Eksiztansiyalizm’in kurucularından Heiddeger varoluş sorununu sorgularken, ölümü varlığın en gerçek biçimi olarak sunar. Çeşitli çelişkiler yaşayan; hayatında anlam bulamayan insan, din olgusunun önyargılı baktığı tanımdan kurtulmak için de fikrî anlamda intiharı benimsemelidir. Marquide De Sade’yle başlayan, Dostoyevski ile devam eden ve Nietzsche’de son bulan metafizik başkaldırma, Tanrı fikrinin öldürülmesiyle sonuçlanır. Tanzimat Dönemi’nden Cumhuriyet Dönemi’ne uzanan çizgide hemen her dönem romanı intihar konusunu işler.  Beşir Fuad’ın intiharıyla başlayıp Tutunamayanlar’ın Selim’inin kaçış intiharıyla gelişen çizgide Türk insanının intiharına eğitimin ve teknolojik gelişimin çare olamadığı görülür. Ahmet Midhat Efendi ve Hüseyin Rahmi Gürpınar gibi popüler romancıların sıradan intihar kurguları yanında Ahmet Hamdi Tanpınar ve Nihal Atsız gibi yazarların romanlarında üzerinde çalışılmış ve betimleyici öğelerle sanatkârane görünüm kazandırılarak estetize edilmiş intihar vakalarına da rastlanır.

Anahtar Sözcükler: Ölüm, Roman, Sanat, Felsefe, İntihar.

         

          GİRİŞ

          Eski çağlardan günümüze dek hemen her toplumda rastlanan intihar eylemi, sanat metinlerinde en sık işlenen konular arasındadır.  Sanatçıların intihar etmesi “felâketi sanata dönüştürme” eylemidir.  Albert  Camus intiharı, “sanat yaratmak” olarak adlandırır. İntihar edenlerin bir kısmının edebiyatın / sanatın bir ucundan tutmaları veya edebiyatçı / sanatçıların çoğunun intihar etmeseler bile, intihara girişmeleri; en azından fikrî anlamda intiharı onaylamaları bizi intihar – edebiyat arasında bir bağlantı kurmaya iter. Sanatçı / edebiyatçı topluma yön veren aydın kimliğini üzerinde taşıdığı için, onun intiharı toplum için önemli bir mesajdır. O, giderayak bıraktığı notlarda, hayatla niçin uyuşamadığını sorgulayan cevapsız sorular, hayata meydan okuyan satırlar bırakır.

Dünya edebiyatında birçok sanatçının ve sanat eserinin intihar olgusuyla ilgisi vardır. Sanat eserlerinde yoğun kullanılan intihar temi aynı zamanda birçok sanatçı ve yazarın hayatlarını sonlandırmada tercih ettikleri bir ölüm yöntemidir. Sappho, Thomas Chatterton, Heınrıch Von Kleıst,  Gerard De Nerval, Paul Lafargue, Jack London, Stefan Zweig, Virginia Woolf, Vladimir Vladimiroviç Mayakovski, Sergey Aleksandrovich Yesenin, Ernest Hemingway, Sadık Hidayet, Cesare Pavese,  Sylvia Plath, Vincent Van Gogh,  Kurt Donald Cobain… gibi sanatçılar dünyanın katı / çirkin gerçeklikleriyle uyuşamadıkları için intihara yönelmişlerdir.

Sanatçıların bazısı intihar ederken bazısı da eserlerindeki kahramanları intihar ettirerek bu düşüncelerini kurgusal düzleme yansıtırlar.  Dante, intihar edenleri ebedî mahkûm ederken onların tercihlerine de saygı duyar. William Shakespeare’in eserlerinde elliden fazla karakterin intihar ettiğini görürüz. Jean Racine’in Andromaque adlı eserinde, Goethe’nin Genç Werther’in Acıları, Victor Hugo’nun Ruy Blas ve Sefiller adlı eserlerinde, Gustave Flaubert’in Madam Bovary, Lev Nikolayeviç Tolstoy’un Anna Karaninna romanında intihar olgusuna rastlarız. Dostoyevski’nin romanlarında 17 kadar intiharı tasarlayan, intihar girişiminde bulunan veya doğrudan doğruya intihar eden kişi vardır.

Türk edebiyatında, Halide Edip, (Ateşten Gömlek), Yakup Kadri, (Hüküm Gecesi), Kemâl Tahir (Esir Şehrin İnsanları, Kurt Kanunu), Peyâmi Safa (Mahşer, Sözde Kızlar, Matmazel Noraliya’nın Koltuğu)… Ahmet Hamdi Tanpınar (Huzur), Selahattin Enis (Zaniyeler) gibi yazarlar, romanlarında intihar olgusunu işlerken, dönemin siyasî zihniyetinin etkisini göz ardı etmezler. Cumhuriyet dönemi romancıları da eserlerinde intihar olgusunu ele alırlar. Cumhuriyet’in kurulduğu 1923 yılından 1960 yılına kadar yazılan romanların, 49 tanesinde 71 kahramanın intihar ettiğini görürüz. Cumhuriyet Dönemi romanlarında, bireyi intihara sürükleyen sebeplerin başında, diğer dönemlerde de olduğu gibi, aşk duygusu gelir. Yasak, karşılıksız, çelişkili aşklar, terk edilmeler, namus kirlenmesi, aldatılmalar, cinnet… bireyi intihara sürükleyen sebeplerdir. Bazı romanlarda ise ekonomik yoksulluk, kadere isyan, suçluluk duygusu, mahkûm olma korkusu ve savaş şartlarından kaynaklanan intiharlara rastlarız. Teknik anlamda roman kuramını ustalıkla uygulayan bu dönem romancıları dönemlerinin siyasî ve sosyal zihniyetini, sosyo-ekonomik koşullarını romanlarına yansıtmak bakımından, diğer edebî dönemlerden çok daha başarılıdırlar: (Ahmet Hamdi Tanpınar–Huzur; Midhat Cemal Kuntay – Üç İstanbul; Kemal Tahir – Esir Şehrin İnsanları, Kurt Kanunu; Tarık Buğra – Siyah Kehribar). Yine bu dönemde ekonomik bozukluğun da roman kahramanlarını intihara sürüklediğine şahit oluruz: Faik Baysal’ın Sarduvan; Mahmut Yesari’nin Tipi Dindi, Ethem İzzet Benice’nin, Yakılacak Kitap, Reşat Enis Aygen’in Afrodit Buhurdanında Bir Kadın, Toprak Kokusu; Aka Gündüz’ün İki Süngü Arasında. İncelediğimiz romanlarda Aka Gündüz (Üç Kızın Hikâyesi) ve Hüseyin Rahmi Gürpınar (Ölüm Bir Kurtuluş mudur?, Şıpsevdi, Kesik Baş…) gibi bazı romancılar’ın romanlarında intiharı caydırma amacıyla kullandığını da söylemek gerekir. Stefan Zweig (1881 – 1942), her iki dünya savaşına şahit olmuş ve Avrupa’nın kendi kendisini yok etmesine, insan onurunun ayaklar altına alınmasına; Nazizm’in bütün ırkları tehdit eder hale gelmesine, güçlünün güçsüzü yok etme hakkının her gün daha çok yayılmasına dayanamayarak 23 Şubat 1942 yılında eşiyle birlikte yüksek dozda Veronal alarak intihar etmiştir. Virginia Woolf (1882 – 1941), yaşadığı çelişkili aşklar yüzünden geçirdiği nöbetlere dayanamayarak; “Kendimi sana doğru savuracağım/ Yenilmeksizin? / Ve boyun eğmeden ey ölüm” dizeleriyle ölüme meydan okurcasına, daha önce başarısız birkaç girişimin ardından, ceplerine taş doldurarak; kendini Sussex’de Ouse ırmağının sularına bırakarak intihar etmiştir. Bıraktığı mektupta kocasının hayatını daha fazla mahvetmeye hakkı olmadığı yazılıdır. Vladimir Vladimiroviç Mayakovski (1893 – 1930) 1925 yılında intihar eden arkadaşı Sergey Yesenin için yazdığı ağıtta; “Şu yaşamda / en kolay şeydir ölmek/ asıl güç olan / yepyeni bir yaşama başlamak.” diye yazmışsa da; “Son Mektup” adlı şiirinde: “Aşkın küçük sandalı/ hayat ırmağının akıntısına kafa tutabilir mi? / dayanamayıp parçalandı işte sonunda…” diyerek intihar edeceğine dair işaret vermiştir. Paris’ten döndükten birkaç ay sonra 14 Mart 1930 günü kafasına sıktığı bir kurşunla intihar etmiştir. Cesare Pavese (1908 – 1950),  hayatı boyunca yaşadığı yalnızlıklar, aşksızlıklar, terk edilmişlik duygusu, siyasî istikrarsızlık, dünya savaşı, edebî anlamda kendini başarısız bulması, kadınların ikiyüzlülüğü, cinsel sorunlar, boşlukta süren hayatı; belki de en önemlisi daha lisedeyken tek yakın arkadaşı Boraldi’nin intiharını hayatı boyunca unutamaması gibi sebeplerle intihara yönelmiştir. 18 Ağustos 1950 tarihinde yazdığı günlükte: “Kolay sanmıştım ilk düşündüğümde. Zayıf kadınlar bile yapmıştı bu işi. Alçakgönüllülük istiyor; kendini beğenmişlik değil. Tiksiniyorum bütün bunlardan. Sözler değil. Eylem. Artık yazmayacağım.” diyerek bir otel odasında intihar etmiştir.[1] Sylvia Plath (1932 – 1963), çocukken kangrenli bacağının kesilmesi üzerine ölen babasını hiçbir zaman unutmamış, yaşadığı maddi sıkıntıya rağmen kendisini 3 çocuğuna adamıştır. Kocası tarafından aldatılmaya tahammül edemeyen Plath, başarısız birkaç girişimin ardından geriye “Sınır (Edge)” adlı şiirini bırakarak tüp gazla intihar etmiştir. [2]

Edebiyat / sanat dünyası intihar yoluyla yaşamı son bulan diğer isimler şunlardır: Vincent Van Gogh (1853-1890),  Peyu Yavarov (1878-1914), Georg Trakl (1887-1914), Kurt Tucholsky (1890-1935), Walter Benjamin (1892-1940), Marina İvanovna Tsatayeva (1892-1941), Ernst Toller (1893-1939), Antonin Artaud (1896-1948), Jacques Rıgaut (1899-1929), Harold Hart Crane (1899-1932), Karin Maria Boye (1900-1941), Attila Jozsef (1905-1937), Arthur Koestler (1905-1983), Osamu Dazai (1909-1948), John Berryman (1914-1972), Primo Levi (1919-1987), Paul Celan (1920-1970)[3], Stig Dagerman (1923-1954), Anne Sexton (1928-1974), Penio Penef (1930-1959),  Jerzy Kosinski (1933-1991), Boris Harloff (1936-1963), Kurt Donald Cobain (1967-1994), William Cowper, …

Bizde belki de en trajik ve en bilinen intihar Beşir Fuad (1852 – 1887)’ın intiharıdır. Beşir Fuad Tanzimat dönemi’nin en önemli gazetecilerinden ve eleştirmenlerinden olmasına rağmen; hayatla uzlaşamamış; Cağaloğlu’nda  kitapçı Arakel’in  dükkanı karşısındaki 12 numaralı evinde gece geç vakitte bileklerini keserek intihar etmiştir.[4] Aydınların intiharları şüphesiz sıradan intiharlardan ayrı tarzda gelişen, etki bakımından da çok ciddi sonuçlar doğuran intiharlardır.

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur romanında Suat, kültürlü bir şahıstır. Felsefe, sosyoloji ve edebiyat okumuş; ancak şahsiyet bozukluğundan dolayı bu  bilgiler ona yarar yerine, zarar verir. Doğu insanının  “teslimiyet / tevekkül”  fikri yerine “hürriyet” fikrini benimser. Bu tavrıyla Tevfik Fikret’in fikirlerine yaklaşır. Suat, Sokrat, Nietzsche, Dostoyevski okumuş, üniversiteli kültürlü biri olsa da; okudukları kişiliğiyle birleşince ortaya bir canavar çıkar. Okuma yazma üzerine yapılan bir sohbette: “Okuduklarımızla rahat değiliz.”(s. 69) diyerek, okuduklarının onu mutlu etmeye yetmediğini belirtir. Bu düşüncelerinden anlıyoruz ki Suat’ın okudukları kafasını karıştırmış ve onun huzursuzluğunu perçinlemiştir. Ona göre, insanlık yeni bir kimlikle ortaya çıkmalı, kendini değiştirmelidir. Onun Tanrı tanımazlık fikri kendi yaradılışıyla bir hesaplaşma çabasına girişmesinden kaynaklanır. Suad, Allah’ın kendisini mutlu edecek bir kaderden yoksun bıraktığına inanır.[5] Bu yüzden dinî inancı olmayan Suad, mutsuzluğuna bir sebep olarak da Allah’ı gösterir ve içindeki Allah’ı öldürdüğünü söyleyerek söylem bakımından Nietzsche’ye yaklaşır.

      Yukarıda özetlediğimiz üzere hem Batı edebiyatında hem Türk edebiyatında sanatçıların çoğu intihar etmek istedikleri halde bu eylemi gerçekleştiremeyince roman karakterlerini intihara sürüklerler. Sonuç olarak şunu söylemek gerekir ki intihar, romancıların elinde bir sanatsal olguya dönüşerek insanın,  hayatını kendi eliyle sonlandırması eylemi olarak işlenmiştir.

* Yrd. Doç. Dr., Muş Alparslan Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, Türkçe Eğitimi Bölümü nurullahulutas@gmail.com

[1] Ayrıntılı bilgi için Bkz. Cesare Pavese, Yaşama Uğraşı, b.a

[2] Ayrıntılı bilgi için Bkz. A. Alvarez, b.a., s. 13 – 50

[3] Ahmet Cemal, “Paul Celan: “Ölüm Fügü” ya da Parçalanmış Yaşamın Estetiği”, Kitaplık, S. 53, Mayıs – Haziran 2002, s.54

[4]Orhan Okay, BeşirFuad, Hareket Yayınları, İstanbul, Nisan 1969, s. 74 – 75

[5] “Alemdar Yalçın , Siyasal ve Sosyal Değişmeler Açısından Cumhuriyet Dönemi Çağdaş Türk Romanı,(1946-2000), s. 279-280) (Mehmet Kaplan da Suat’ı benzer bir yaklaşımla tasvir eder: “Suat ise Doğu’da, Batı’da eskiye ait ne varsa, hepsinin yıkılmasını ister. Bundan dolayı harbin çıkmasını bekler. Ona göre “insanlık ölü kalıplardan ancak böyle bir yangınla kurtulur”. O, Allah’a da inanmaz. “Bu saadetten mahrumum, der. İnansaydım mesele değişirdi. Bilseydim ki vardır, insanlarla hiçbir davam kalmazdı. Yalnız onunla kavga ederdim. Her an bir yerde yakalar, bana hesap vermeğe mecbur ederdim. Ve zannederim ki bana hesap vermeğe mecbur olurdu. Gel, derdim, gel, yarattığın mahlûklardan birisinin derisine gir. Benim her gün yaptığımı yap. Bir tanesinin hayatını yirmi dört saat yaşa! Pek bedbahtına gitmene lüzum yok. Sen ki yaratıcısın, bilmemen, anlamaman kabil olmaz. Onun için herhangi birinin derisine gir. Ve kendi yalanını bir an bizimle beraber yaşa; bizim gibi yaşa. Yirmi dört saat bu bataklıkta küçük susuzlukların kurbağası ol!”.

(…) Suat’ın bu düşüncelerinin ve davranış tarzının mizaç ve hastalığından geldiği muhakkaktır. Fakat aynı zamanda okuyan, kültürlü bir insan olduğu için, bu arızalar üzerine korkunç bir fikir binası inşa eder ve başkalarına düşman olur.”  (Mehmet Kaplan, Türk Edebiyatı Üzerinde Araştırmalar-II, Dergâh Yayınları, İstanbul, 1999, s. 391)